Plavi ljudi Sahare

Tuarezi, Berberi… Maziri

Naša priča počinje u severnoj Africi, u širokom prostranstvu od Nila na istoku pa sve do planina Atlas u Maroku. Na tom prostoru nalazi se i najveća pustinja u svetu – Velika Pustinja, kako je zovu starosedeoci – svima znana Sahara. Na surovom i nepreglednom pesku, za mnoge nepristupačnom, hiljadama godina unazad živi narod poznat kao Plavi Ljudi – Tuarezi. Ovo je priča o njima.

Karta većih mazirskih gradova u severnoj Africi.

Tuarezi su zapravo skupina plemena, a ne narod u modernom evropskom smislu te reči. Oni su poznati i kao Berberi, ali berberska nacija, kao politička ili etnička institucija, ne postoji. To je naziv koga su Arapi, prilikom prodora u severnu Afriku, nadenuli svim plemenima raštrkanim po širokim prostranstvima Sahare. Još stari Grci su sve one narode koji nisu govorili grčki jezik i nisu delili grčke kulturne vrednosti, nazivali varvarima. Pošto su nasledili termin od Grka (barbaroi), Arapi su ga prilagodili svom izgovoru, te je i nastao izraz Berberin, koji označava varvarina, stranca.

Pustinjski ratnici.

Međutim, ukoliko upitate Berberina šta je on, odgovoriće vam da je Mazir. Pod ovim imenom Berberi se javljaju još u antičkim spisima, najčešće kod Egipćana, koji su napisali da: "…ljudi zapadno od Nila, nazivaju sami sebe Mazirima". Reč Mazir znači slobodan čovek, a praktično i naziv Tuareg označava to isto, jer potiče od ženske imenice tamazigt – zemlja, velika majka, sloboda, život… Ime Tuarezi se prvobitno odnosilo samo na jedno pleme sa severa Afrike, no kasnije je ovaj naziv odomaćen i kao sinonim za sve Mazire.

Izgled Mazira u praistoriji.

O istoriji i jeziku Mazira

Najstariji istorijski pomeni Mazira potiču iz V veka stare ere. Kada su Persijanci osvajali Egipat, poslali su izvidnicu ka zapadu i susreli su se sa nekim pustinjskim narodom koji je sebe nazivao Libijci. I Herodot priča o njima, ali ih pominje kao pleme Libo, odnosno pleme sa kojim su se Grci, prilikom pomorskih ekspedicija, susreli na obalama severne Afrike. On navodi da sva pustinjska plemena pripadaju "jednom narodu" i da ih vezuju isti običaji, verovanja, jezik, način života… Ovaj čuveni istoričar pominje i pleme Germante, danas poznate kao nosioce severnoafričke praistorijske kulture Džerma (Džarma). Mazire, takođe, spominje i čuveni grčki putopisac i geograf Pausanija.

Mazirski jezik pripada semitsko-hamitskoj grupi jezika i dosta je sličan starom egipatskom jeziku. Zanimljivo je reći da u jeziku Mazira praktično sve ženske imenice počinju i završavaju se na slovo T, dok muške po pravilu počinju na slovo A. Srednji rod ne postoji. Mnoge reči su preuzete iz grčkog i latinskog, pa na primer – fortuna na latinskom je ta frtunt na mazirskom. Alfabet je sastavljen od 38 slova. Glavni simbol Mazira je slovni znak mazirskog pisma, nalik na ćirilično slovo Ž. Ovaj znak pre svega simboliše slobodnog čoveka (ljudska predstava sa rukama okrenutim ka nebu), pa tek onda predstavlja i slovni znak.

Mazirski znak koji simboliše slobodnog čoveka.

Pošto su Maziri živeli po plemenima i nikada nisu stvorili svoju državu, njihovo pismo je nastalo docnije, te originalnih pisanih izvora od njih samih nemamo. U stvari, oni veoma dugo nisu prihvatali važnost pisma, pa ga nisu ni razvijali. Pronađeno je relativno malo tekstova pisanih mazirskim pismom, a sadržaj ovih tekstova odnosi se većinom na kultove i uspomene na važne događaje ili ljude. Najstariji trag je zapis na steni vezan za predstavu mazirske boginje Tanit i potiče iz vremena oko 4.000 godine stare ere. Iz ovakvih natpisa, simbola, za vreme Feničana razvilo se pismo Mazira.

Maziri pišu sa leva na desno, ili odozgo na dole, a zanimljivo je da, kada su Arapi osvojili severnu Afriku, neka plemena preuzimaju arapsko pismo, ali nastavljaju da pišu sa leva na desno.

Živeti i umreti u pustinji

Izgled peći za pečenje hleba, raznih jela i keramičkih posuda.

Kao autohtoni narod Velike Pustinje, Maziri su, prema uverljivim arheološkim nalazima, tokom mlađe praistorije kao prirodna staništa koristili pećine, što potvrđuju brojni crteži na stenama, raštrkani od Atlasa u Maroku, pa do planina Tibesti u Čadu. Ovi petroglifi su i dragoceni izvor za posredno upoznavanje načina života ovih nomadskih plemena.

Zanimljivo je da je na tim crtežima ponegde prikazana i karakteristična vrsta šatora, tipična za ova plemena. Baš ovakav šator opisuju Herodot i nekoliko rimskih pisaca, kada govore o Berberima. Sastoji od lake drvene konstrukcije i koža koje su na nju stavljane, a mogao se za nekoliko minuta rasklopiti i natovariti na konja, kada su menjali mesto logora. Iako se i u rimskim izvorima vidi da su Maziri živeli nomadskim životom, važno je naglasiti da bi se u posebnim situacijama i trajnije skućili, tj. živeli u velikim gradovima Sahare. Ovo su zaista bile prave pustinjske metropole, a građevine u njima bile su građene od kamena i gline.

Mazirski grad u saharskoj oazi – na kući se vide rogovi boga Amona.

Najpoznatiji gradovi iz vremena počev od drugog milenijuma stare ere jesu Tuat, Ouargla, Kabayl i Terhazza u Alžiru; Tamanrasset u Nigeru, zatim Ghat i Ghdames u Libiji, Marakesh i Agadir u Maroku, kao i nadaleko čuveni grad Timbuktu, na reci Niger. Iako se na prvi pogled prostor na kome su ovi gradovi raštrkani čini previše velikim, svi oni imaju jedinstvenu arhitekturu, bez obzira da li se nalaze u pustinji, planini, ili na moru, reci… Potvrdu ove, tada široko rasprostranjene kulture, nalazimo i u materijalnim, odnosno, etnološkim, antropološkim i arheološkim nalazima.

Tipična kuća mazirskih gradova zanimljivo je arhitektonski rešena: skoro čitava polovina kuće bila je ispod zemlje, a razlog za to leži u pustinjskoj klimi – temperaturama koje u toku samo jednog dana i noći variraju u rasponu od 0 do 50 ^oC!

Ogledalo korišćeno u ulaznim hodnicima kuća.

Kuća je višećelijska građevina pravougaone osnove i ravnih krovova, a na spoljnim uglovima ukrašena je životinjskim rogovima, simbolima boga Amona i boginje Tanit. Imala je nekoliko prostorija: najpre se ulazilo u mali hodnik iz kojeg se moglo doći do 2 ili 3 prostorije u prizemlju (zapravo – podzemlju), ili se moglo popeti uz stepenice na sprat, gde su se obično nalazili kuhinja i kupatilo. Posebna zanimljivost jeste ta, da kuće nisu imale vrata, te je svako mogao ući kada je hteo. Da bi se ipak videlo ko dolazi u goste, u hodniku su visila mala, ukrašena ogledala, koja su gledala na ulaz. Iznutra je farbana različitim bojama – crvenom, žutom, plavom i zelenom. Prema ukorenjenoj simbolici Mazira, crvena boja predstavlja život i krv, žuta – pustinju, plava – nebo, dok je zelena tek kasnije ušla u upotrebu i nema posebnu simboliku. Pored porodičnih stambenih kuća poznate su i znatno veće zgrade, od nekoliko spratova. One su svakako bile građevine u javnoj upotrebi, što svedoči i o snažnim začecima urbanizacije.

Svakodnevno oblačenje i izgled severnoafričkih nomada su prepoznatljivi. Odeća je pravljena najčešće od kože. Čuvene tradicionalne frizure su kombinovane sa paunovim perjem. Svako pleme imalo je i svoju osobenu tetovažu, koja je najčešće vezivana za boginju Tanit.

Narodna nošnja i nakit ostali su nepromenjeni hiljadama godina.

Maziri su se od najstarijih vremena sahranjivali skeletno, a jedina razlika je u položaju tela. Po pravilu su otkrivani ostaci pokojnika sahranjenih u zgrčenom položaju. Međutim, pojedini stariji muškarci sahranjivani i u sedećem položaju, te za ove ličnosti arheolozi pretpostavljaju da su bile plemenske vođe.

Tipičan način ukrašavanja unutrašnjosti kuća.

Nekropole su se skoro uvek nalazile u podnožju velikih brda, odnosno na isturenim tačakama pustinje. U središtu nekropole je sahranjivan poglavar, dok su oko njega bili podanici. Grobne jame su ovalnog ili kružnog oblika, ali ne iz nekog posebnog kultnog ili religioznog imperativa, već iz praktičnog razloga – činjenice da se u peščanoj podlozi ne može iskopati bilo šta što nije ovog oblika. U mazirskim grobovima pronalažen je veliki broj priloga: keramičkih posuda, modela ruke, ušiju i očiju od keramike. Ove simbolične predstave se vezuju za boginju Tanit. Takođe, standardni prilog čini i lični nakit pokojnika. U grob nikada nisu polagana oružja i oruđa, jer se verovalo da na drugom svetu pokojnik ide na suđenje kod Boga i da mu takve, upotrebne stvari, tamo ne trebaju.

U severnoj Africi pronađen je i veliki broj mumifikovanih pokojnika. Mazirske mumije nemaju puno sličnosti sa čuvenim staroegipatskim. Da se podsetimo, u složenom procesu mumifikacije kod drevnih Egipćana najpre su posebnim postupkom vađeni pokojnikovi unutrašnji organi i mozak, a zatim je utroba punjena mirišljavim smolama i travama, a konačno se telo zamotavalo i u zavoje. Berberi bi pokojnika stavili u džak, a izuzetno mala količina vlage i visoka temperatura činili su svoje i prirodno mumificirali telo.

Privreda, trgovina i politička istorija

Od najranijeg perioda razvoja svoje kulture pa sve do danas, Maziri se prvenstveno bave stočarstvom. Uzgajano je nekoliko vrsta govečeta, zatim koze, dok ovaca gotovo uopšte nije bilo, jer nisu mogle da podnesu surovu pustinjsku klimu. Kada Herodot govori o ovom narodu, spominje i njihova goveda sa tako velikim rogovima "da nisu mogla da pasu normalno, već su išla unazad dok se hrane". Konji su pridošli sa istoka, od Hetita, dok je kamila odomaćena tek od početka nove ere (nju su Rimljani preneli sa Srednjeg Istoka).

Slikarstvo na stenama u severnoj Africi datira još od daleke praistorije. Na ovoj slici, vidimo dva govečeta, jedno u profilu, dok se ispod uočava glava drugog, sa karakteristično velikim rogovima, kakve pominje Herodot u svojoj Istoriji.

Poljoprivreda je bila retko zastupljena, što je razumljivo kada se pogledaju klimatske prilike. Jedino je po oazama bilo moguće gajenje urmine palme. Tek kasnije, od rimskog vremena, uz mediteranske obale na severu kultivisane su i maslina i vinova loza.

Srednjovekovni crtež koji simbolizuje bogatstvo grada Timbuktua i njegovih vladara. Brada vladara karakteristična je za severnu Afriku – ikonografiju starog Egipta i pustinjske petroglife – crteže na stenama.

Od drugih privrednih grana, trgovina je bila na prvom mestu. Mazirska plemena su bila posrednici između subsaharske Arfike i mediteranskih kultura, kojima su nudili kožu, nojeva jaja i perje, divlje životinje, zlato i srebro, slonovaču, poludrago i drago kamenje, pa čak i crno stanovništvo – robove. Posebnu vrstu trgovine mazirska plemena su razvila sa starim egipatskim carstvom, gde je izvožen zeleno-plavi kamen sa planina Tibesti, a kojeg drevni Egipćani često pominju u svojim spisima. Trgovački putevi postoje još za vreme Grka i Rimljana, ali pravi procvat trgovine počinje od IX veka nove ere. U to vreme, razvija se i jedan od najčuvenijih trgovačkih centara Afrike – Timbuktu, grad na srednjem toku reke Niger. Timbuktu je bio polis u pravom smislu te reči, to jest, imao je samostalnu političku, vojnu i versku vlast. Nalazio se između afričkih zlatnih rudnika i pustinjskih mazirskih plemena, odnosno, bio je pravi trgovački centar između severa i juga. U XIV veku, čak 75% svetskog zlata prošlo je kroz ovaj grad na putu za Evropu i Aziju! Njegovo stanovništvo bilo je veoma raznoliko – Berberi, Arapi, kao i neka subsaharska crnoputa plemena.

Trgovački putevi u kulturnom prostoru Mazira bili su od još od davnina veoma dobro organizovani, pa tako Herodot kaže da se "posle 3 dana hoda (oko 150 km – prim. autora), uvek nailazi na neku trgovačku stanicu, ili pustinjski grad".

Plemena Tuarega (Mazira) nikada nisu imala sopstvenu eksploataciju metala, pa su u velikoj meri zavisila od uvoza. Tako, gvožđe i bakar su uvozili od Grka, Rimljana, Feničana i iz južnijih delova Afrike. Pa opet, poznata su bila mazirska oružja, a najviše, do 2 metra dugi mačevi. Najčešće su pravljeni luk i strela, kao i koplje, a od defanzivne opreme posedovali su mali okrugli kožni štit. U upotrebi su bila i borna kola na dva točka sa upregnutim konjima, kakva su koristili Egipćani i još neki azijski narodi. Jedan crtež dvokolica sa upregnutim konjem sa visoravni Tassili datira još iz I milenijuma stare ere.

Crtež mazirskog ratnika iz V veka stare ere.

Berberi nikada nisu ratovali između sebe, a okupljali su se, ukoliko se vodio rat protiv stranih osvajačkih vojski. Tako je Šošenk 921. godine stare ere ujedinio severnoafrička pustinjska plemena, osvojio Egipat i osnovao 22. egipatsku dinastiju (taj period je u egiptologiji poznat kao "vladavina 9 libijskih kraljeva"). To je bila prva i jedina država u kojoj je vladao neki Mazir. Naime, ova plemena se nikada nisu ujedinila u jednu državu, pod jednim vođom. Oni su i u istorijskim izvorima poznati kao slobodni ljudi, ali ne u smislu nacionalne samostalosti, već po tome da su slobodni u političkom smislu i da žive u jednostavnoj plemenskoj organizaciji širom Sahare. Nekoga bi mogla da zbuni činjenica da se za Berbere vezuje egzistencija čuvene antičke severnoafričke imperije Kartagine. Međutim, valja istaći da je Kartagina bila najpre država Feničana, sa vrlo malim procentom mazirskog stanovništva.

Od Amona do islama

Boginja Tanit.

Izvorna vrhovna božanstva Mazira bili su bog Amon i boginja Tanit. Amona su kao božanstvo preuzeli i stari Egipćani, ali su mu dodali naziv Ra. Ikonografski, izvorni Amon je po pravilu predstavljan kao čovek koji je preko lica uvek nosio masku. Na glavi je imao ovnujske rogove i bio je obučen od pasa na dole. Za boga Amona znao je i Aleksandar Veliki, a što je vrlo zanimljivo, u ikonografiji ovog vladara, ovnujski rogovi javljaju se tek od njegove posete hramu boga Amona u pustinji zapadno od Nila. Reč Amon potiče od mazirske reči amaen, što znači voda, odnosno izvor života svih, ali posebno pustinjskih naroda. Rogovi Amonovi, iako ovnujski, povezuju se sa jednom vrstom pustinjskog jarca, koji uvek mogu da otkriju u planini sakrivene izvore vode.

Boginja Tanit je velika boginja-majka i ona se predstavlja kao debela žena koja sedi na prestolu i ima perje na glavi. U početku je ova boginja predstavljana na crtežima, pomoću simbola ruke, uha ili oka, a tek su joj Feničani podarili antropomorfni oblik i poistovetili je sa svojim vrhovnim ženskim božanstvom – Anatom. Ipak, značajna koncepcijska razlika u poimanju ovog božanstva je očigledna. U svetilištu Anate u feničanskom gradu Salambu, pronađeno je nekoliko hiljada urni sa pepelom spaljenih novorođenčadi (!), što veoma upečatljivo svedoči o surovim obredima i prinošenju ljudskih žrtava kod Feničana. Za razliku od njih, Maziri nikada nisu prinosili krvne žrtve bogovima.

Ruka je jedan od simbola boginje Tanit.

Kod Mazira, život i smrt su mnogostruko prožeti. Na svakom groblju, postoji barem jedan grob neke vrste "sveca", odnosno duhovnika. Herodot, pored boga Amona i boginje Tanit, pominje i verovanje u mazirske duhovne vođe. Kada bi neki član zajednice bio u nevolji ili nedoumici, odlazio bi na grob duhovnika i na posebno pripremljenom mestu iznad groba ostajao celu noć i čekao da mu se svetac javi u snu. Do današnjih dana se zadržao ovaj običaj – svaki grad ima svog sveca koga slavi određenog dana u godini. Njegovo svetilište izgleda kao mazirska kuća, četvorougaonog je oblika, ima kupolu i četiri roga na krajevima.

Sačuvane legende o svetim ljudima su mnogobrojne i sve potiču iz jedinstvene priče ili mita. Duhovnici su postajali priznati po tome što su dobro znali i pažljivo prenosilili zajedničku istoriju i legende svoga kraja. Tradicija svetih ljudi u plemenu prenošena je sa kolena na koleno, a samim tim prenošene su i legende, događaji, mitovi… Sveci su imali poziciju duhovnog vođe, a pored ostalog, bili su i u poziciji savetnika svog plemena, ali i drugih koji bi to zatražili od njega. Tokom života duhovnik se isticao i time što je sudio i rešavao različite sporove između članova plemena, a strpljivo je i prenosio je svoje znanje ostalim članovima zajednice. Svetac je učio ljude starim običajima koje treba poštovati prilikom važnih događaja i društvenih obreda. Poznato je da su ovi ljudi živeli jednostavnim životom i da nisu imali materijalna bogatstva.

Ratnička igra vezana za posebnu svetkovinu.

Tradicija berberskih svetaca ostala je sačuvana vekovima, bez obzira koja je vera bila prihvaćena od strane mazirskog stanovništva. Tako je poznato i da su hramovi bili iscrtani predstavama svetaca, da se prilikom ulaska u hram celiva svečev grob i pali se za njegovu dušu keramička uljana lampa. Upadljiva je sličnost ovih obreda sa hrišćanskim običajima. U vreme vladavine Vizantijskog carstva Maziri su prihvatili hrišćansku religiju, no, ne možemo sa sigurnošću utvrditi da li je ovo relikt hrišćanskih tradicija. Bilo kako bilo, i nakon primanja islama, kult lokalnih svetaca ostao je prisutan isto kao i ranije.

Ovaj crtež u steni najverovatnije predstavlja kultno mesto boginje Sunca.

Zanimljivo je pomenuti i neobične crteže na stenama, od kojih najstariji potiču iz vremena pre 8.000 godina, posebno oni na planini Hagar u Alžiru. Neki su uklesani u stenu, a neki naslikani prirodnim bojama. Ove druge, lako je skinuti, ali se crteži sutra pojavljuju ponovo, još jačih i jasnijih boja. Ta pojava zadugo je predmet folklornih legendi u kojima je fenomen pripisivan moćima svetaca, čiji duhovi štite petroglife. Maziri pričaju da su njihovi preci svojom krvlju ostavili poruke za naslednike i da se zbog toga uvek vraćaju. Po njima, u pitanju je pustinja, koja čuva samu sebe.

Moderna nauka je sa svoje strane ponudila objašnjenje ove pojave. Boja ovih natpisa je spravljana od biljnih sokova, krvi i nojevih jaja, i ona duboko prodire u stene, gde zadržava svoj sastav. Pošto se ova boje otre, ona se ne vidi golim okom, ali je sakrivena unutar "pora" ovih stena. Kada padne noć i vlažnost vazduha se poveća, boja reaguje na tu vlagu i na čudesan način se ponovo pojavljuje iz kamena, ovaj put još jasnije i koloritnije.

Berbersko Danas i Sutra

Mazirsko stanovništvo, plemena Berbera (tj. Tuarega) i dalje živi raštrkano na širokom prostoru severne Afrike i Velike pustinje. Politički rascepkani u okviru nekoliko modernih država (Maroko, Alžir, Tunis i Libija), uz potpuno prihvaćenu islamsku religiju, nalaze se u procepu između opšteg procesa modernizacije i tehnološkog razvoja s jedne, i konzervatizma svoje tradicije i drevnog načina života, s druge strane. Berberi su izuzetno prilagodljivi. Možda su baš za ovakvu snagu i vitalnost upravo zaslužni večno surovi uslovi življenja u pustinji. Primera radi, za vreme vladavine Vizantijskog carstva, mnogi Maziri su prihvatili hrišćansku religiju, što potvrđuje i veliki broj ostataka Hristovih hramova diljem Velike pustinje. Ali, od prodora Arapa u VII veku nove ere, Berberi su se postepeno islamizovali, te je to danas opšteprihvaćena religija.

Mazirsko stanovništvo živi i dalje u severnoj Africi. Ove slike potiču iz jednog naselja u planinama Maroka.

Maziri čuvaju svoju kulturu, polunomadski način života i osobeni jezik. Danas, mazirski jezik je u upotrebi paralelno sa arapskim jedino u Maroku i Alžiru, gde živi i najveći broj današnje berberske populacije.

Plavi Ljudi, hrabri i zanimljivi, zadugo će biti zaštitni znak Velike pustinje – Sahare.