Misticno

Dobrodošli na moji dragi prijatelji

23.11.2006.

Staljingradska bitka

Staljingradska bitka je bila glavna prekretnica u Drugom svetskom ratu, i smatra se najkrvavijom bitkom u ljudskoj istoriji. Bitku su obeležili brutalnost i nebriga za civilne žrtve sa obe strane. Bitka se sastojala iz nemačke opsade južnog ruskog grada Staljingrada (današnji Volgograd), bitke unutar grada, i sovjetske kontra-ofanzive koja je konačno zarobila i uništila nemačke i ostale snage sila Osovine oko grada. Ukupni gubici se procenjuju na između 1 i 2 miliona. Sile Osovine su izgubile oko četvrtine ukupnog ljudstva na istočnom frontu, i nikad se nisu oporavili od poraza. Za Sovjete, koji su izgubili preko milion vojnika i civila za vreme bitke, pobeda kod Staljingrada je značila početak oslobođenja Sovjetskog Saveza, vodeći ka konačnoj pobedi nad Nacističkom Nemačkom, 1945.

Enlarge

 

[

Pozadina

22. juna 1941. Nemačka i njene saveznice Sile osovine su izvršili invaziju na Sovjetski Savez, brzo napredujući duboko u sovjetsku teritoriju. Trpeći poraz za porazom u leta i jeseni 1941, sovjetske snage su izvršile kontra-napad velikih razmera sa predgrađa ruske prestonice u Bici za Moskvu, decembra 1941. Nemačka vojska koja je bila iscrpljena, slabo opremljena za zimsko ratovanje i sa rastegnutim linijama za snabdevanje, je odbačena sa ivica Moskve.

Nemci su stabilizovali front u proleće 1942. Planovi da se lansira nova ofanziva ka Moskvi su ipak odbačeni, jer je Armijska grupa Centar bila suviše oslabljena za takav napad. Šta više takav napad bi bio "isuviše očigledan", a ključ uspeha blickriga je bio napad tamo gde neprijatelj najmanje očekuje, tako da bi veliki uspesi mogli da se postignu, pre nego što se postavi odbrana. Iz ovog razloga su razmatrane nove ofanzive na severu i jugu.

Operacija Plavi

Konačno je Armijska grupa Jug, koja je prethodno osvojila Ukrajinu, odabrana da prodre kroz južne ruske stepe u Kavkaz, i zauzme ključna sovjetska naftna polja. Ova letnja ofanziva sa kodnim imenom "Fall Blau", je trebalo da uključi nemačku 6. i 17. armiju, i 4. i 7. Panzer armiju.

Ipak, Hitler je intervenisao u strateškom planiranju naredivši da se Armijska grupa podeli na dva dela. Armijska grupa Jug (A), pod komandom Eriha fon Manštajna i Evalda fon Klajsta, je trebalo da nastavi sa napredovanjem južno prema Kavkazu po planu. Armijska grupa Jug (B), uključujući Fridrih fon Paulusovu 6. armiju i Herman Hotovu 4. Panzer armiju, je trebalo da se kreće ka istoku prema Volgi, i gradu Staljingradu.

Osvajanje Staljingrada je za Hitlera bilo važno iz više razloga. To je bio veliki industrijski grad, lociran na reci Volgi, koja je bila vitalna transportna ruta između Kaspijskog mora i severne Rusije. Njegovo zauzimanje bi obezbedilo levo krilo nemačkih armija dok one napreduju unutar Kavkaza. Konačno, činjenica da je grad nosio ime hitlerovog arhi-neprijatelja, Jozefa Staljina, učinila je osvajanje grada dobrim ideološkim i propagandnim potezom.

Početak bitke

Početak Operacije Plavi je planiran za kasni maj, 1942. Ipak, brojne nemačke i rumunske jedinice koje su trebale da učestvuju u akciji su bile zauzete opsedanjem Sevastopolja na Krimskom poluostrvu. Odlaganja u okončanju opsade su odložila i startni datum Operacije Plavi nekoliko puta, jer grad nije pao do kraja juna. U međuvremenu je preduzeta manja akcija, uklještenja izbačenih sovjetskih položaja južno od Harkova, što je rezultiralo opkoljavanjem velikih sovjetskih snaga, 22. maja.

Operacija je konačno otpočela, kad je Armijska grupa Jug započela svoj napad u južnoj Rusiji 28. juna, 1942. Nemačka ofanziva je dobro započela. Sovjetske snage su pružale slab otpor u širokim i praznim stepama, i počele su da se povlače ka istoku u neredu. Nekoliko pokušaja da se formiraju odbrambene linije je propalo, kad su druge nemačke jedinice počele da napreduju oko njih i formiravši dva velika džepa i uništivši ih - prvi severoistočno od Harkova, 2. juna, a drugi oko Milerova u Oblasti Rostov, nedelju kasnije.

Početno napredovanje je bilo toliko uspešno da je Hitler još jednom intervenisao, i naredio 4. Panzer armiji da se pridruži Armijskoj grupi Jug (A) na jugu. Velika saobraćajna gužva je usledila kada se 6. armija "sudarila" sa 4. na nekoliko puteva koji su vodili kroz regiju, i obe armije su se potpuno zaustavile, u pokušaju da se raščisti gužva od hiljada vozila. Zastoj je bio zapanjujuće dug, i smatra se da je koštao napredovanje za najmanje jednu nedelju. Kako je napredovanje bilo usporeno, Hitler se predomislio i ponovo dodelio 4. Panzer armiji zadatak da napadne Staljingrad.

Do kraja jula, Nemci su odbacili Sovjete preko Reke Don, postavivši odbrambene linije uz pomoć njihovih saveznika, italijanskih, mađarskih i rumunskih armija. 6. armija je bila na samo nekoliko desetina kilometara od Staljingrada, a 4. Panzer armija je sada bila na njenom jugu, okrenuvši se ponovo ka severu da pomogne u osvajanju grada.

Do ovog trenutka su nemačke namere postale jasne sovjetskim komandantima i u julu su načinjeni planovi da se započne odbrana Staljingrada. Trupama koje su se još kretale ka istoku na frontu ka Nemcima je naređeno da uđu u grad, dok su dodatne jedinice dovedene na dalju stranu Volge. Novoformirana 62. armija pod komandom Vasilija Ivanoviča Čujkova je imala da brani grad po svaku cenu.

Bitka unutar grada

 Ulične borbe u Staljingradu
Enlarge
Ulične borbe u Staljingradu

Do kraja avgusta, Armijska grupa Jug (B) je konačno dosegla Volgu severno od Staljingrada. Novo napredovanje do reke, južno od grada je usledilo. Od 1. septembra, 1942, Sovjeti su mogli da snabdevaju svoje snage samo preko opasnih prelaza preko Volge. Snažno nemačko vazdušno bombardovanje 23. avgusta je ubilo na hiljade civila i pretvorilo grad u ruševine. Osamdeset procenata životnog prostora u gradu je uništeno. Sovjetska 62. armija je formirala odbrambene linije između ruševina, sa uporištima u kućama i fabrikama.

Borbe u gradu su bile žestoke i očajničke. Staljin je naredio streljanje svakog vojnika koji bi se povukao. Slogan je bio "Ni korak nazad!". Za vreme bitke, sovjetske sigurnosne snage su uhapsile i streljale ili poslale 13 000 sopstvenih vojnika u kaznene odrede zbog "kukavičluka". Čak 300 000 je vraćeno u svoje jedinice ili iskorišćeno da dopuni druge jedinice. Nemci su u međuvremenu gurali napred po svaku cenu, takođe trpeći teške gubitke. Sovjetska pojačanja koja su prebacivana preko Volge sa istočne obale, konstantno su bila pod napadom nemačke artiljerije i avijacije. Po statistici, novopridošli sovjetski vojnik koji bi stigao u grad je mogao da očekuje da će živeti još nekoliko sati. Ogorčene borbe su besnele za svaku ulicu, svaku fabriku, svaku kuću, podrum i stepenište. Nemci koji su ovo neviđeno gradsko ratovanje nazvali Rattenkrieg ("pacovski rat"), su se gorko šalili kako su zauzeli kuhinju, ali se još uvek bore za dnevnu sobu.

Borbe na Mamajev Kurganu, istaknutom, krvlju natopljenom brdu iznad grada su bile naročito oštre. Kontrola nad brdom je promenila stranu nekoliko puta. U jednom od kontra-napada koji su trebali da povrate brdo, sovjeti su izgubili celu diviziju od 10 000 ljudi u jednom danu. U međuvremenu, borbe unutar lifta za žito, ogromnog silosa gde su sovjetski i nemački vojnici bili toliko blizu jedni drugih, su trajale nedeljama. U drugom delu grada, stambena zgrada koju je branio sovjetski vod pod komandom Jakova Pavlova je pretvorena u neprobojnu tvrđavu. Zgrada, kasnije nazvana "Pavlovljeva kuća" je bila iznad trga u centru grada. Vojnici su je okružili minskim poljima, postavili mitraljeska gnezda na prozorima i probili zidove u podrumu zarad bolje komunikacije.

Veliki doprinus u odbrani Staljingrada dali su ruski snajperisti koji su vešto birali najpovoljnije položaje u gradskim ruševinama sa kojih su mogli da dejstvuju protiv neprijatelja. Najbolji od svih ruskih snajperista, koji je do 20. novembra 1942. god. ubio 224 neprijateljska vojnika, ostao je zapamćen samo po nadimku "Zikan". Najpoznatiji ruski snajperista, Vasili Zajcev o kome je u Holivudu snimljen film pod nazivom "Neprijatelj pred vratima" (-{Enemy at the Gates}-), za vreme bitke za Staljingrad ubio je 149 neprijateljskih vojnika.

Enlarge

Bitka za Staljingrad je bila od životnog značaja ne samo za Staljina već i za Hitlera. Sovjetska komanda je prebacila strateške rezerve Crvene Armije iz reona Moskve na donji tok Volge, zajedno sa celokupnom raspoloživom avijacijom koja nije bila angažovana na drugim frontovima. Komandanti obe zaraćene strane su bili pod velikim stresom: Paulus je imao očni tik dok je Čujkov dobio ekcem zbog čega su mu obe ruke bile u zavojima.

U novembru, nakon tri meseca sporog i krvavog napredovanja, Nemci su konačno izbili na obalu reke presekavši teritoriju pod kontrolom Crvene Armije na dva mala džepa koja su se leđima oslanjala na obalu reke Volge. U tom trenutku Nemci su kontrolisali oko 80% teritorije razrušenog grada. Položaj branioca dodatno je otežala pojava leda na Volgi što je privremeno onemogućilo njihovo dalje snabdevanje. Bez obzira na okolnosti borbe su nastavljene punom žestinom. Mamajev Kurgan je i dalje ostao glavna meta nemačkih napada i oko njega su se vodile krvave borbe. Branioci su takođe naročito žestok otpor pružali u fabričkoj hali fabrike traktora Crveni oktobar u kojoj su radnici za sve vreme trajanja borbi proizvodili nove i popravljali oštećene tenkove.

Sovjetski kontra-napad

Za sve vreme opsade, nemački i rumunski komandanti su pritiskali svoje glavne štabove kako bi dobili podršku za utvrđivanje linije na Donu. Sovjetske snage su držale nekoliko tačaka na južnoj obali reke, i svaki sposobni komandant bi ih smatrao ozbiljnom pretnjom. Ipak, Hitler je bio toliko fokusiran na sam grad da su svi takvi zahtevi odbijeni. Komandujući generalštaba Nemačke armije OKW, Franc Halder, je izrazio zabrinutost zbog Hitlerove preokupacije gradom, ističući slabost krila nemačke vojske. Hitler je sredinom oktobra smenio Hadlera, i postavio generala Kurta Cajtclera (Kurt Zeitzler).

Kako su borbe u gradu nastavljene tokom jeseni, sovjetski general Georgij Žukov, koji je komandovao strateškim planiranjem u Staljingradskoj oblasti, je započeo da koncentriše masivne sovjetske snage u stepama severno i južno od grada. Severno krilo napadačke vojske je bilo posebno ranjivo, jer su ga branile rumunske jedinice koje su imale slabu opremu, i nizak moral. Žukovov plan je bio da zadrži nemačke snage u borbama u gradu, a onda da se probije kroz rastegnute i slabo branjene bokove nemačke vojske, i da ih opkoli unutar Staljingrada. Ova operacija je imala kodno ime "Uranus".

Sovjetski kontra-napad u Staljingradu
Enlarge
Sovjetski kontra-napad u Staljingradu

19. novembra, 1942. Crvena armija je započela operaciju Uranus. Napadačke snage pod komandom generala Nikolaja Vatutina su se sastojale iz tri kompletne armije, 1. Gardijske, 5. Tenkovske i 21. armije, uključujući ukupno 18 pešadijskih divizija, osam tenkovskih brigada, dve motorizovane brigade, šest konjičkih divizija i jednu antitenkovsku brigadu. Rumuni su čuli pripreme za napad, tražili su pojačanja, ali su bili odbijeni. Brojčano nadjačana, i slabo opremljena 3. Rumunska armija, koja je držala severno krilo 6. Nemačkoj armiji je zdrobljena posle skoro jednog neverovatnog dana odbrane.

20. novembra, druga sovjetska ofanziva je započela južno od Staljingrada, protiv pozicija koje je držala 4. Rumunska armija. Armija, sačinjena prvenstveno od konjice je razbijena gotovo trenutno. Sovjetske snage su jurile ka zapadu u manevru uklještenja, i srele su se blizu grada Kalača dva dana kasnije, zapečativši prsten oko Staljingrada. Oko 250 000 nemačkih, rumunskih i italijanskih vojnika, kao i neke hrvatske jedinice i dobrovoljačke pomoćne trupe su se našle zarobljene u nastalom džepu, zajedno sa preživelim sovjetskim civilima i nekolicinom hiljada sovjetskih vojnika koje su Nemci zarobili tokom bitke. Nisu svi nemački vojnici zarobljeni: 50 000 je ostalo izvan džepa.

Hitler je u javnom govoru 30. septembra izjavio da nemačka armija nikad neće napustiti grad. Kada su razmatrali šta činiti u vezi sa ovim problemom, armijski komandanti su bili za trenutan proboj na nove linije, zapadno od Dona. Herman Gering je umesto ovoga tvrdio da Luftvafe može da snabde 6. armiju "vazdušnim mostom". Ovo bi dozvolilo Nemcima u gradu da nastave sa borbom, dok se ne okupe pojačanja - plan koji je godinu dana ranije uspešno korišćen na znatno manjem nivou, sa armijskim korpusom, ne sa celom armijom. Uz to, nemačka šesta armija je bila najveća jedinica ovog tipa na svetu, skoro dvostruko veća od regularne armije, a u džepu je bio zarobljen i korpus četvrte Panzer armije. Ipak, svima je bilo jasno da je ovo nemoguće: kapacitet nosivosti Luftvafea posle Bitke za Krit nikada nije oporavljen, i 300 tona koje bi oni mogli dnevno da dopreme bi bilo znatno manje od 500 koliko su iznosile potrebe vojske. Ipak, tvrdnja kad je jednom iskazana, više nije mogla biti povučena, i Hitler je podržav Geringov plan, i ponovio svoje naređenje da "nema predaje" svojim zarobljenim armijama.

Misija snabdevanja je propala gotovo odmah. Teško zimsko vreme i jaka sovjetska PVO je učinila održavanje vazdušnog mosta gotovo nemogućim. Samo 10 posto od potrebnih namirnica je moglo biti isporučeno. Transportni avioni koji bi stigli na odredište su evakuisali bolesne i ranjene, kada bi poletali iz opsednute enklave. 6. armija je polako umirala od gladi, a kasnije tokom bitke, piloti su bili šokirani kada bi zatekli vojnike koji su zaduženi za istovar hrane, suviše umorne i gladne da bi pomogli istovaru.

Sovjetske snage su u međuvremenu mogle da konsoliduju svoje položaje oko Staljingrada, i žestoke borbe za sužavanje džepova su otpočele. Napad nemačke borbene grupe formirane da pomogne zarobljenim armijama sa juga, Operacija Vintergeviter ("Zimska oluja") je uspešno odbijen u decembru. Obruč oko Staljingrada je ostao neprobijen. U isto vreme je nastupio pun udar oštre ruske zime. Volga se zamrzla, olakšavajući Sovjetima snabdevanje snaga unutar grada. Zarobljeni nemački vojnici su ubrzano ostajali bez goriva za grejanje i medicinskih zaliha, i hiljade su počele da umiru od promrzlina, slabe ishrane i bolesti.

U januaru su Sovjeti lansirali drugu ofanzivu, Operaciju Neptun, pokušavajući da se probiju kroz italijansku armiju na Donu, i zauzmu Rostov. Ovo bi zarobilo ostatak Armijske grupe Jug na Kavkazu, što bi bila potpuna katastrofa. Nemci su, ipak, postavili "mobilnu odbranu" u kojoj su male jedinice držale gradove, dok oklopne jedinice ne bi pristigle da pomognu. Iako Sovjeti nisu uspeli da priđu Rostovu, borbe su ipak primorale fon Manštajna da izvuče svoje snage sa Kavkaza i restabilizuje liniju front na nekih 250 kilometara od grada, što je značilo da je 6. armija definitivno ostavljena na milost i nemilost. Ovo nije rečeno nemačkim trupama u Staljingradu, i oni su nastavili da veruju da su pojačanja na putu. Neki od Paulusovih oficira su tražili od njega da prekrši Hitlerova naređenja, i pokuša proboj iz Staljingrada. Paulus je bio posvećen vojnik, i pomisao na nepoštovanje naređenja mu se gadila.

Kraj bitke

Enlarge

Uskoro su se opkoljeni Nemci povukli iz predgrađa Staljingrada u sam grad. Gubitak dva aerodroma kod Pitomnika i Gurmaka je značio kraj vazdušnom doturanju namirnica i evakuaciji ranjenih. Nemci su sada doslovno umirali od gladi, i počelo je da im nedostaje municije. Uprkos svemu, su nastavili sa tvrdoglavim otporom, delom jer su verovali da će Sovjeti da streljaju one koji se predaju. Sovjeti su na početku bili iznenađeni brojem nemačkih vojnika koje su opkolili, i morali su da ojačaju svoje snage na obruču da bi zauzeli teritoriju. Ponovo su počele krvave gradske borbe u Staljingradu, ali ovaj put su Nemci bili pritisnuti na obale Volge.

Hitler je 30. januara, 1943. unapredio Paulusa u čin Generalfeldmaršala. Kako nijedan nemački oficir ovog ranga nikada nije živ zarobljen, Hitler je pretpostavio da će Paulus nastaviti da se bori, ili oduzeti sebi život. Bilo-kako-bilo, kada su sovjetski vojnici prišli Paulusovom štabu, on se predao. Ostatci nemačkih snaga u Staljingradu su se predali 2. februara, 1943. 91 000 umornih i gladnih Nemaca je zarobljeno. Na radost Sovjetskih snaga, i užas Rajha, u zarobljeništvo su pala i 22 generala.

Samo 6 000 od 91 000 nemačkih zarobljenika je preživelo zarobljeništvo i vratilo se kući. Već oslabljeni bolešću, glađu i nedostatkom medicinske nege dok su bili u okruženju, oni su poslati u radničke logore po celom Sovjetskom Savezu, gde je većina od njih umrla od preteranog rada i slabe ishrane. Nekolicina viših oficira je odvedena u Moskvu gde su korišćeni u propagandne svrhe. Neki, uključujući Paulusa, su potpisali anti-hitlerovske izjave u svrhu njihovog objavljivanja nemačkim vojnicima. General Valter fon Sejdlic Kurcbah je ponudio da oformi anti-hitlerovsku armiju od preživelih iz Staljingrada, ali Sovjeti nisu prihvatili ovu ponudu. Tek se 1955. zadnja nekolicina zarobljenika vratila u otadžbinu.

Sovjetska pobjeda
Enlarge
Sovjetska pobjeda

Nemačkoj javnosti nije zvanično rečeno ništa o katastrofi do 3. februara 1943. Ipak, već nedeljama pre objavljivanja su prestali pozitivni raporti o bici u nemačkoj propagandi. Iako ovo nije bio prvi veliki neuspeh nemačke vojske, poraz na Staljingradu je bio do tada nemerljivo najveći. 18. februara, ministar propagande, Jozef Gebels, je održao svoj čuveni govor u palati sportova u Berlinu, ohrabrujući Nemce da prihvate totalni rat koji bi zahtevao sve resurse i napore celog stanovništva.

Po bilo kom merilu, Staljingradska bitka je bila jedna od najkrvavijih, a možda i najveća pojedinačna bitka u ljudskoj istoriji. Besnela je 200 dana. Sovjetski branioci su pretrpeli gubitke u visini od 1 000 000 mrtvih, ranjenih i nestalih za vreme odbrane Staljingrada, kontra-ofanzive odbrane obruča i čišćenja džepa. Više od 100 000 sovjetskih civila je umrlo ili poginulo u Staljingradu i njegovim predgrađima. Sa druge strane, oko 40 000 nemačkih i vojnika sila Osovine je umrlo samo za vreme prvih 100 dana bitke u 1942. Više od 100 000 Rumuna, i 87 000 Italijana je izginulo kada su Sovjeti započeli kontra-ofanzivu. Posle toga, između 160 000 i 170 000 Nemaca je poginulo ili bilo zarobljeno kada su Sovjeti zapečatili obruč oko grada. Na hiljade je poginulo u pokušaju da se pomogne 6. armiji. Od 500 000 Nemačkih i vojnika sila Osovine koji su učestvovali u bici, samo 92 000 je zarobljeno. Ostali su ili nestali u akciji, ili poginuli u akciji, umrli od gladi, hladnoće ili bolesti.

Zbog heroizma sovjetskih branilaca Staljingrada, gradu je dodeljena titula Grad heroj, 1945. Posle rata, za vreme 1960-ih, kolosalni spomenik, "Majci Rusiji" je podignut na Mamajev Kurganu, brdu nad gradom. Statua je deo memorijalnog kompleksa koji uključuje srušene zidove, namerno ostavljene u stanju zatečenom posle bitke. Žitni lift, kao i Pavlovljeva kuća, stambena zgrada, čiji branioci su je branili dva meseca, dok nisu stigla pojačanja, i danas može da se poseti. I danas mogu da se vide kosti i zarđali metal na Mamajev Kurganu, simbolu ljudske patnje tokom bitke, kao i uspešnog iako skupog otpora nemačkoj invaziji

23.11.2006.

Sveti gral i sveta krv

Odmah po izlasku, 1982. godine, knjiga "Sveta krv i sveti gral" izazvala je citav niz burnih reakcija. Sve je zapocelo s naizgled bezazlenim intervjuom za BBC koji je s autorima knjige, Michaelom Baigentom, Richardom Leighom i Henry Lincolnom, trebao voditi filmski kriticar Barry Norman. Uz njih su se u studiju "slucajno" nasli i biskup od Birminghama Hugh Montefiore, te povjesnicarka Marina Warner. Doticni biskup odmah je preuzeo glavnu rijec i vrlo agresivno poceo napadati prisutne pisce nazivajuci ih neznalicama i lazovima. Nakon pocetnog soka oni su se pribrali i pokusali obrazloziti svoje stvavove, no nitko od prisutnih nije pokazao ni najmanju zelju da ih saslusa.
     Slicne situacije ponavljale su se sirom svijeta. Rezignirani predstavnici razlicitih krscanskih vjerskih zajednica nisu krili svoje nezadovoljstvo iznoseci pri tome brojne zamjerke novoizasloj knjizi. Knjizevni kriticar lokalnog St. Petersburg Timesa s Floride bijesno je komentirao kako se radi o "akademski potpuno apsurdnom djelu u kojem se ispisuje glupost do gluposti." Ipak, najostrije reakcije knjiga "Sveta krv i sveti gral" je dozivjela u Bugarskoj i Juznoafrickoj Republici, gdje je od tadasnjih vlasti zabranjena po kratkom postupku. Iz sadasnje perspektive doimlje se smijesnim kako su ta dva oprecna politicka rezima postupila na isti nacin i zajednicki bacila anatemu na jednu sasvim bezopasnu knjigu.
     Ideja za pisanje knjige "Sveta krv i sveti gral" nastala je pri snimanju BBC-ovog dokumentarnog filma o francuskom sveceniku Berengeru Saunieru. O njemu su kruzile price da je stekao veliko bogatstvo nakon sto je  otkrio i desifrirao cetiri stara svitka skrivena u supljem stupu svoje crkve u gradicu Rennes-le-Chateau. Baigent, Leigh i Lincoln, koji su bili angazirani oko filma, su tada izjavili kako su saznali da ti stari zapisi jos uvijek postoje i da se u njima otkriva postojanje tajnog udruzenja nazvanog Prieure de Sion. To udruzenje je osnovano u 11. stoljecu, na samom pocetku krizarskih ratova, i njegova zadaca je bila da stiti Sveti gral, posudu koju je po srednjevjekovnoj legendi koristio Isus Krist za vrijeme Posljednje vecere.
     Po autorima knjige udruzenje je ostalo aktivno tijekom svih ostalih stoljeca, a medju njegovim clanovima se isticu Isaac Newton, Andre Malraux, Victor Hugo, Claude Debussy, te Charles de Gaulle. Nastavljajuci s istrazivanjem oni razjasnjavaju da je sam naziv "Sveti gral" ustvari krivi prijevod francuskih rijeci za "kraljevsku krv", pa je prava svrha udruzenja Prieure de Sion bila zastita potomaka Isusovih i stvaranje preduvijeta za njihovo nesmetano preuzimanje vladavine nad citavim svijetom. Kako bi potkrijepili svoje tvrdnje autori knjige navode i citav niz navoda iz legendi, dijelove  Biblije, razlicite autenticne dokumente, te analize pojedinih umjetnickih slika.
     Knjiga "Sveta krv i sveti gral" sadrzi detaljne analize Novog zavijeta koje na svjetlo dana iznose krajnje kontroverzne zakljucke i pri tome bitno mijenjaju ustaljenu legendu o zivotu Isusa Krista. Po njezinim autorima, Isus je uistinu imao pravo da ustvrdi kako je "kralj Zidova" jer je bio potomak kralja Davida. On je ozenio Mariju Magdalenu i s njom imao barem jedno dijete. Zajedno sa svojim simpatizerima Isus je uspjesno uprilicio razapinjanje na krizu i kasnije uskrsnuce. Nakon svega toga je ostao ziv i dozivio duboku starost negdje izvan granica Svete zemlje. Marija Magdalena i njezina djeca otputovali su do juzne Francuske. Tamo su se pomijesali s lokalnim stanovnistvom i stvorili potomke od kojih su nastale razlicite kraljevske i plemenitaske dinastije sirom Europe.
     Ovakav netradicionalan pristup pri tumacenju dogadjanja iz Isusovog zivota bio je glavni razlog bure koja se digla po samom izlasku knjige "Sveta krv i sveti gral". Nitko u stvari nije brinuo za veliku svjetsku zavjeru koju je navodno raskrinkavala spomenuta knjiga i kobne posljedice koje ona nosi za citavo covjecanstvo, nego su se svi uglavnom koncentrirali na negiranje autenticnosti podataka vezanih uz samu osobu Isusa Krista. Pri tome je zanimljivo da su autore "Svete krvi i svetog grala" uglavnom napadali protestantski teolozi, dok su se Katolicka crkva i zvanicni Vatikan mudro suzdrzali od bilo kakvih javnih istupa protiv knjige. No, prema podacima koja imaju Baigent, Leigh i Lincoln, a koje su dobili od jednog bivseg vatikanskog crkvenog sluzbenika, svi vodeci ljudi Vatikana privatno su osudjivali knjigu i smatrali je krajnje zlonamjernom. Ipak, unatoc tome, kako kazu autori, njihova knjiga je postala omiljenim tajnim stivom glavnine vatikanskog svecenstva.
     Nakon cetiri godine na trzistu se pojavio i nastavak "Svete krvi i svetog grala" pod naslovom "Mesijanska ostavstina". U toj knjizi nastavlja se prispitivanje stvarnog zivota Isusa Krista. Izmedju ostalog istrazuje se i postojanja njegovog brata koji je eventualno zajedno s njime odigrao ulogu  Mesije, te postavlja jos i pitanje da li je Isus Krist bio pravi osnivac krscanstva. Osim toga iznosi se i niz podataka koji povezuju Vatikan, CIA, KGB, masone, P2, Opus Dei i templare. Unatoc svih ovih atraktivnih tema drugi dio "Svete krvi i svetog grala" nikad nije privukao ni pribliznu paznju kao njegov slavni prethodnik.
     Razlog uspjeha knjige "Sveta krv i sveti gral" lezi u tome sto je ona bila prva koja je otvoreno stavila pod znak pitanja sve ono o cemu se do tada samo privatno razgovaralo. Ona je obiljezila jedno razdoblje vjerskog preispitivanja i trazenja novog smisla unutar vec odavno okostalih religijskih dogmi. U nekoliko navrata postojala je i ozbiljna namjera da se po njoj snimi film, jer njezin detektivski zaplet idealno odgovara filmskom mediju. Najznacajniji pokusaj pisanja scenarija dosao je od strane poznatih rezisera Paula Schradera i Martina Scorsesea. No, projekt je propao, a Scorsese se upustio u snimanje svog "Posljednjeg iskusenja" po romanu Nikosa Kazantzakisa.
     "Sveta krv i sveti gral" posluzila je kasnije kao uzor za mnogobrojne price i romane. Svojedobno je poznati pisac Anthony Burgess ustvrdio kako je upravo ova knjiga idealan predlozak za stvaranje nekog novog velikog romana. On ga nije napisao, ali je zato to ucinio Umberto Eco. On je u svom "Foucaltovom klatnu" ingeniozno integrirao i adaptirao aspekte "Svete krvi i svetog grala" u strukturu svojih semiotickih vjezbi. Planetarni uspjeh i ogromne tiraze koje su sa svojom knjigom ostvarili Baigent, Leigh i Lincoln nisu ostali nezapazeni kod ostalih pisaca i izdavaca. Slijedila je citava lavina slicnih izdanja koja su se trudila da preispitaju zivot Isusa Krista i pri tome jos i razotkriju raznorazne svjetske misterije. Polako se profilirao i citav jedan knjizevni zanr koji objedinjuje ezoterijske sadrzaje sa zapletima detektivskih romana. U njemu se bez ikakvih zadrski pred obicne smrtnike iznose najtajniji masonski spisi, otkriva razlog postojanja templara, ili desifrira skrivena poruka egipatskih piramida. Nakon uzbudljivog citanja takvih knjiga nikom od citatelja uopce ne pada na pamet da postavi pitanje autenticnosti koristenih dokumenata, jer svima je jasno da se ipak u osnovi radi samo o pretpostavkama.
     U takvom kontekstu saljivim zvuci bilo kakvo moguce zabranjivanje javnog iznosenja sadrzaja navedenih u knjizi "Sveta krv i sveti gral". Dokumentarni film snimljen u privatnoj produkciji koji je trebao biti prikazan na HTV-u povezan je uz promociju nedavnog hrvatskog prijevoda doticne knjige. Ukoliko je uistinu donesena odluka o njegovom neprikazivanju, jedini razlog za nju smije biti losa tehnicka kvaliteta snimljenih materijala, a nikako ne i njihova vjerska nepodobnost. Neizjasnjavanje odgovornih osoba s televizije samo dodatno komplicira situaciju i obavija je velom nepotrebne tajnovitosti. Mislili smo da su prosla vremena kancelarijskih cenzura i diskvalifikacija.
     Krscanstvo je religija koja nije nastala samo na mitskim osnovama, nego ona u sebi ima i izrazenu povijesnu dimenziju. Upravo zbog toga je i dobrodosao svaki pokusaj relevantne analize konkretnih povijesnih cinjenica vezanih uz zivot Isusa Krista. Cak i ovakav radikalan pristup koji zastupaju autori knjige "Sveta krv i sveti gral" ne moze predstavljati napad na osnove krscanskog vjerovanja. Raznim dusebriznicima konacno treba postati jasnim da osnovu krscanskog vjerovanja cine prije svega Isusova ucenja, a ta su ucenja po mnogim svojim aspektima uistinu jedinstvena. Njima uopce nisu potrebni razliciti dodatni mitoloski biografski detalji kako bi im se potvrdila vjerodostojnost, pa upravo iz tih razloga knjiga "Sveta krv i sveti gral" nije u stanju diskreditirati znacenje Isusove poruke covjecanstvu. Da li su toga svjesni i cinovnici u "Katedrali hrvatskog duha"? 

23.11.2006.

Piramide,faraoni,prokletstvo

"Ko uđe u grobnicu i naruši večni faraonov san, umreće u najstrašnijim mukama." Da li vam to zvuči bar imalo poznato? Egipatske vlasti odlučile su da uz pomoć naučnika dokažu da ne postoji nekakvo faraonsko prokletstvo, čime su se plašile generacije onih koji su želeli da proučavaju grobnice i hramove iščezle civilizacije. A sve to, čini se, najviše zbog mnogobrojnih turista i avanturista koji žele da posete faraonske grobnice i sami se uvere u njihovu izuzetnu raskoš i lepotu, a i nebrojeno bogatstvo, naravno.

Šef egipatske službe za održavanje i istraživanje arheoloških nalazišta, po imenu Zahi Havas (Zahi Hawass), izjavio je za Rojters da će naučne ekipe istražiti postoje li u još neotvorenim nekoliko hiljada godina starim grobnicama nekakve bakterije, virusi ili pak gasovi koji bi mogli biti opasni za ljudski organizam.

Inače, priča o faraonskom prokletstvu potiče iz 1920. godine, kada su iz grupe arheologa koja je prva ušla u grobnicu kralja Tutankamona umrli britanski istraživač Hauard Karter i njegov sponzor, lord Karnarvon. Lord Karnarvon umro je od infekcije nakon uboda komarca, a mediji su objavili da ih je stiglo faraonsko prokletstvo. Na grobnici je, naime, pisalo da će svakoga ko ju je otvorio stići to faraonsko prokletstvo.

Havas kaže da su takve pretnje uobičajene kao jedna od mera za plašenje pljačkaša grobnica. Ponegde piše da će one koji dirnu grob pojesti krokodili, pa se to ipak nije i dogodilo. Međutim, očigledno je potrebna prava naučna ekspedicija da bi se demistifikovalo faraonovo prokletstvo. Obratite pažnju ako ste baš ovog leta odlučili da odete na odmor u drevni Egipat i da posetite stare faraonove grobnice. Možda ipak sve te priče o prokletstvu nisu toliko uzaludne. Ipak, glavu gore, nije sve baš toliko strašno i opasno! Samo napred, u nove avanture!

23.11.2006.

Bermudski trougao mit ili istina

Nevidljivi horizonti

Famu o "parcetu" zapadnog Atlantika koje, sto na vodi, sto u vazduhu, guta ljude i njihova prevozna sredstva, godine 1950. lansirao je E. V. V. Dzouns, izvestac i danas ugledne americke agencije Asosijeted pres


Legendarni Bermudski trougao nalazi se izmedu istoimenih, Bermudskih ostrva, samostalnog Portorika i Fort Loderdejla, isturenog punkta na americkom poluostrvu Florida. Brodovi, ljudi i avioni tu, navodno, pod misteriozim okolnostima nestaju, da ih vise niko ne vidi na licu Zemlje. Sredinom minulog stoleca ovaj jezoviti komadic zapadnog Atlantika nazvan je "Davoljim trouglom", jer kako su ga drugacije mogli doziveti sujeverni ljudi koji su, prateci zastrasujucu statistiku, uvideli da ta cudnovata vodeno-vazdusna teritorija prosto guta slucajne i namerne prolaznike?
Uskoro je, normalno, osvanula i druga verzija, nesto optimisticnija: nije necastivi taj koji vlada ovozemaljskom crnom rupom nadomak "novog sveta", vec nevolje izazivaju vanzemaljci, koji odatle ljudska bica izvode u caroliju neslucenih dimenzija postojanja!

Izvestaj od 16. septembra

Mit o Trouglu zacela je americka novinska agencija Asosijeted pres izvestajem od 16. septembra 1950. godine. Izvestac E. V. V. Dzouns pisao je o "nedokucivim nestancima" plovila i letelica izmedju obale Floride i Bermudskih ostrva. Dve godine posle ovog intrigantnog napisa, koji vise paznje privlaci iz danasnje, nego iz onovremene perspektive, u magazinu "Fejt" publikovan je clanak Dzordza Senda, koji je javnosti skrenuo paznju na "citavu seriju cudnih isceznuca brodova i ladja, a da ni jedan jedini trag nije ostao, tokom poslednjih nekoliko godina". Sve se to, zabelezio je Send, dogadjalo u "morskom trouglu grubo ogradenom obalama Floride, Bermuda i Portorika".

Nije mnogo vremena proslo, a mnogi su eksperti i zanesenjaci poceli da se oglasavaju ovim povodom. Tako je M. K. Dzesap prvi skrenuo paznju na mogucnost da je na snazi evidentan upliv vanzemaljske inteligencije, sto je pokusao da potkrepi nizom analiza i "dokaza" u knjizi "Slucaj za ufologe". Pisali su, sa slicnim pristupima, o bermudskoj misteriji i Donal I. Kihou i Frenk Edvards, da bi naziv pod kojim se ovaj fenomen i danas svugde u svetu prepoznaje - BERMUDSKI TROUGAO - lansirao Vinsent H. Gadis, koji je 1964. godine objavio clanak pod naslovom "Smrt vreba u Bermudskom trouglu". Famozni tekst se potom nasao i u Gadisovoj knjizi "Nevidljivi horizonti".

I tako je lavina krenula. Svi koji su predosetili da bi od date materije mogli imati ikakve koristi ukljucili su se u nadmetanje, sto mastom, sto drugim sredstvima, oko razotkrivanja bermudskog tajanstva. Ne secamo se kada je stigao poslednji izvestaj o nestanku neke letelice ili broda u ovom volsebnom kutku Pacifika. Ne secamo se, medjutim, ni kada je neki od, brojem nezanemarljivih, dramaticnih slucajeva rasvetljen.

Zakljucak od 4. aprila

Indikativan je, pritom, manir americkih analiticara novijeg doba: storija o Bermudskom trouglu podvrgnuta je procesu disperzacije; prica se, drugim recima, siri i prebacuje na opsti teren... Otuda se, recimo, na sav glas trubi o knjizi Lerija Kusa, koji je - "objasnila" nam je kritika - "skinuo vecinu cini sa ovog toboze misterioznog mesta".

Listajuci neumorno novinsku dokumentaciju, meteoroloske izvestaje i druga zvanicna dokumenta, Kus je - sam je priznao - potvrdio teze sa kojima se u opsezno istrazivanje i upustao. U Bermudskom trouglu, po njegovim nalazima, nije bilo vise "neobjasnjenih nestanaka" ljudi i njihovih prevoznih sredstava nego u bilo kom drugom "problematicnom" cosku nase planetice. Tako se Kus osmelio da objavi knjigu "Tajna Bermudskog trougla je resena".

Dana cetvrtog aprila 1975. godine, u Londonu je, na stranicama visokotiraznog magazina "Fejt", obnarodovan raport kojim se sugerise da su "zvanicno objavljene informacije o ukupno 428 plovecih objekata nestalih sirom sveta od 1955. godine naovamo", odnosno, u tom momentu, u prethodne dve decenije. U "Fejtu" je tada konstatovano da "nema pravog razloga za sumnju da Bermudski trougao guta vise brodova nego bilo koja druga vodena oblast na planeti".

23.11.2006.

Setil ili potraga za et-ijem

Traganje za životom van Zemlje

Termin "Marsovi kanali" je pušten u promet krajem XIX veka. Za to je odgovoran Persival Lovel. Ono što je Lovel bio u stanju da vidi, zaista liči na mrežu kanala, ali danas znamo da to sa kanalima nema nikakve veze, a još manje sa navodnjavanjem, kako je to Lovelu jednom prilikom palo na pamet da naglas pomisli. Crvena planeta je, nažalost, mnogo beživotnija nego što smo pre stotinak godina očekivali. Sonde koje su se poslednjih tridesetak godina spuštale na njeno tlo, nedvosmisleno ukazuju da je Mars pust čak i u poređenju sa Saharom. Međutim, kosmički brodovi i dalje kreću put Marsa. Nije isključeno da je na Crvenoj Planeti nekada bilo tekuće vode, možda i mnogo više od toga. Ustvari, nas najviše brine mogućnost da tamo i dalje ima nekakvog života, a da mi to nismo u stanju da otkrijemo.

U međuvremenu su neki drugi objekti postali interesantni. Na Marsu je možda nekada bilo života, ali ga sada, čini se, nema. Valja tražiti dalje. Evropa? Ili, možda, Titan. Ova dva velika Jupiterova, odnosno Saturnova satelita, imaju mnogo više sličnosti sa Zemljom nego Mars. Evropa ima ledenu koru ispod koje je, izgleda, okean. Titan, najveći satelit u Sunčevom sistemu, ima atmosferu gušću od Zemljine i ne bi bilo preveliko čudo da u njoj ima i amino-kiselina. Možda i nečega više. NASA planira da 2003. godine pošalje sondu "Orbiter" put Evrope. Valja zaviriti šta je ispod njenog leda. Sonda, koja je već par godina na putu ka Saturnu, "Kazini", za svoj krajnji cilj ima bliski susret sa Titanom. To bi trebalo da se ostvari 2004. godine. Još uvek nismo potrošili sve kandidate za "habitabilne" objekte u Sunčevom sistemu. Dakle, sačekajmo još koju godinu.

Snimak površine Evrope sa svemirske sonde Galilej načinjen aprila ove godine. Veliki kvadrat na slici je, otprilike, 400 x 400 kilometara. U sredini imamo veštačku boju ubačenu da bi se detalji bolje videli. Šta je stvarno na slici, još uvek niko ne zna. Kad se "Orbiter" spusti na Evropu, mnogo toga će biti jasnije.

Do oktobra meseca 1995. godine nije se znalo da li i oko drugih zvezda postoje planete, ili je to privilegija našeg Sunca. Karl Segan je tvrdio da ih ima i očigledno je bio u pravu. Za proteklih pet godina smo pronašli pedesetak novih planeta koje kruže oko zvezda bliskih našem planetarnom sistemu. Istina, za sada smo u mogućnosti da detektujemo jedino planete velike barem koliko i Jupiter, ali polako, tek smo počeli. Nekoliko zemalja bi trebalo da učestvuje u projektu "Terrestrial Planet Finder". U pitanju je sistem velikih teleskopa koji bi bio postavljen u Zemljinoj orbiti. Pretpostavljamo da bismo uz pomoć njega bili u mogućnosti da na rastojanju od par desetina svetlosnih godina razaznamo planetu veličine Zemlje. Šta više, trebalo bi da budemo u mogućnosti i da analiziramo njen spektar. Zna se da postoji patern u Zemljinom spektru koji jasno ukazuje na prisustvo života. Značajno prisustvo kiseonika u spektru planete je dobar pokazatelj da na njoj, verovatno, postoji život baziran na ugljeniku. Dakle, ako patern primetimo u nekom drugom spektru, onda to znači da Zemlja nije nikakav izuzetak. Je li je? Život bi, u stvari, trebalo da bude krajnje normalna stvar.

Traganje za vanzemaljskim civilizacijama

Fermijev paradoks: Gde su svi? Ljudi bi mogli da kolonizuju čitavu našu galaksiju za manje-više milion godina, a ako to možemo mi, onda to sigurno mogu i civilizacije starije od nas. Pa gde su onda?

Za razliku od potrage za vanzemaljskim životom, traganje za porukama vanzemaljskih civilizacija je aktivnost koja izaziva mnogo više podozrenja. Jedna je stvar tražiti amino-kiseline na drugim planetama, a sasvim druga pokušaj da sa njima pričamo. Ovakva potraga na momente izgleda budalasto, ali iza svih tih pokušaja stoji sve ono što znamo o Kosmosu, životu i nauci uopšte. Činjenica je, opet, da bez obzira na sve to što znamo, imamo jako male šanse da "uspostavimo liniju" sa nekom drugom civilizacijom. U poređenju sa ovim pokušajima, slanje poruka u bocama izgleda pouzdano kao DHL.

O verovatnoći da detektujemo signal koga šalje neka druga tehnološka civilizacija iz naše galaksije najbolje govori čuvena Drejkova formula. Prvo bi trebalo da utvrdimo koliko civilizacija treba očekivati i na kom rastojanju od Zemlje. Drejkova formula je upravo gruba procena broja odgovarajućih civilizacija u Mlečnom putu:

N = Rz * fp * ne * fl * fi * fc * L

Rz predstavlja broj novonastalih zvezda u Galaksiji za godinu dana. To se da proceniti. Rz je negde oko 20. Dalje, fp je verovatnoća da oko bilo koje od zvezda u Galaksiji kruže planete. Do pre koju godinu nismo bili u stanju da procenimo ovaj parametar. Sada izgleda prihvatljivo da je to približno 0.5. Parametar ne predstavlja prosečan broj planeta u sistemu koje imaju manje-više pogodne uslove za nastanak života. Ovo je već malo teže proceniti, ali stoji da i u ovom našem sistemu postoje svetovi sa amonijakom, metanom, verovatno vodom, možda čak i molekulskim kiseonikom. Imajući u vidu Evropu i Titan, pa čak i Mars u podalekoj prošlosti, ne izgleda veće od jedan, možda dva. Sada dolazimo do verovatnoće da se na jednoj takvoj planeti razvije život, fl. Eksperimenti na Zemlji još uvek ne daju osnova za iole dobru procenu. Možda bi život na svakoj od tih planeta nastao ako mu damo dovoljno vremena, samo je pitanje da li vremena ima toliko? fi je parametar koji daje verovatnoću da na planeti na kojoj se javio život dođe i do inteligentne varijante. Mnogi su mišljenja da je fi jedinica, jer evolucija izgleda kao toliko moćan fazon da nije jasno šta bi je u tome moglo sprečiti. fc je verovatnoća da će inteligentni život razviti tehnološku civilizaciju. Ljudima je to pošlo za rukom. Nešto manje, ali ipak prilično, inteligentne vrste, kitovi i delfini, izgleda da ne pokazuju nikakvu ambiciju da otpočnu izgradnju radio-teleskopa. Jasno, fc mora biti manje od jedan, samo je pitanje koliko. Međutim, čak i da valjano procenimo sve pomenute parametre, ostaje nam još najmisteriozniji od svih - L, prosečan rok trajanja tehnoloških civilizacija, odnosno vreme u godinama od trenutka kad izmisle radio-teleskope i nuklearne bombe, do trenutka kad prestanu da postoje. Ovaj parametar predstavlja mnogo više od broja. Po Drejku, broj civilizacija u našoj galaksiji sposobnih za pan-galaktičku radio-komunikaciju je negde oko 10.000. Karl Sagan je bio mnogo slobodniji u procenama – ceo milion. Odakle ova razlika, zaključite sami.

Frenk Drejk je počeo sa "osluškivanjem" okolnog svemira ne bi li čuo nešto iz "komšiluka" još pre četrdesetak godina. U tu svrhu se danas koriste brojni zemaljski radio-teleskopi. Najpoznatiji među njima je, svakako, Aresibo u Portoriku. Ovaj je džinovski tanjir, prečnika 300 metara, u stanju da razmenjuje radio poruke sa teleskopom sličnih performansi udaljenim više stotina svetlosnih godina. Uslov za ovo "komšijsko ćaskanje" je da obe civilizacije naprave radio-teleskope i da imaju dovoljno strpljenja. Da ne bude kako naša civilizacija samo ćuti i sluša, počevši od 1974. godine Zemljani redovno šalju poruke. Prvi je to, naravno, uradio Drejk. Otkako je Aresibo renoviran, ovo ima mnogo više smisla.

Slika džinovskog radio-teleskopa u Aresibu u Portoriku.

Jasno, nema potrebe da sve naše angažovanje baziramo na jednom jedinom teleskopu, ali, opet, ko će da da pare za ovakvo istraživanje. Početkom sedamdesetih, kada je izgledalo da je sve moguće i kada su izdvajanja za nauku bila neverovatno velika prema današnjim merilima, NASA je planirala projekat Kiklop. To čudo je trebalo da bude sistem od 1500 radio teleskopa vrednih deset milijardi dolara, koji bi služio isključivo za traganje za porukama vanzemaljskih civilizacija. Od projekta se, ipak, odustalo. Šteta, procene su da bi ovakav sistem bio u stanju da na rastojanju od više desetina svetlosnih godina detektuje običan TV signal. To bi bila stvarno dobra satelitska antena, zar ne?

Umetnički crtež nikad napravljenog Kiklopa.

Sistem radio-teleskopa poznat kao VLA (Very Large Array) u Nju Meksiku liči na parče hipotetičkog Kiklopa. Ako ste gledali Zemekisov "Kontakt", onda znate kako VLA izgleda. U svakom slučaju, puno je veći od Džodi Foster...

VLA.

Projekat SETI@home

Da li je naša civilizacija sposobna da ostvari Kontakt? Nema sumnje, jeste, ali sposobnost nije sama po sebi dovoljna. Šanse za uspeh su nam jako male i zbog toga je dobar deo posla potrebno odraditi na mobu. Doduše, SETI moba izgleda nešto drugačije nego kada se okopava kukuruz.

1979. godine Karl Sagan, Brus Marej i Luis Fridman su osnovali "The Planetary Society", fondaciju koja za cilj ima finansiranje potrage za vanzemaljskim civilizacijama. Iste godine na Berkliju počinje i projekat SERENDIP (The Search for Extraterrestrial Radio from Nearby Developed Populations). Ideja je da se stalno snima radio-nebo iznad naše planete i da se ti podaci kontinuirano obrađuju. Naravno, sedamdesetih godina ovo je bio SF. Danas je malo drugačije. 1999. godine ekipa sa Berklija, na čelu sa Danom Verthajmerom, otpočinje projekat SETI@home. "The Planetary Society" je odrešio kesu.

Slika do sada preskeniranog dela neba. Aresibo je stacionarni radio-teleskop i ne možemo ga pomerati. On uvek snima ono što se nalazi tačno iznad njega. Zahvaljujući rotaciji i revoluciji naše planete, ta se tačka na nebu stalno pomera i na taj način "prebrisuje" radio-nebo. Nažalost, postoji samo ograničen pojas u kom se te tačke mogu naći. Očigledno nam nedostaje i jedan Aresibo na južnoj polulopti.

Radio-teleskop u Aresibu je u stanju da, bez obzira na to šta mu je u tom trenutku primarni zadatak, uvek u pozadini snima i radio signale na frekvenciji od 1420 MHz. Postoje razlozi zašto smatramo da je baš ova frekvencija naročito pogodna za pan-galaktičku komunikaciju, ali o tome - nekom drugom prilikom. Dakle, radio prijemnik sa džinovskom antenom u Aresibu svakodnevno snima 35 gigabajta "radio programa". To je taman toliko podataka da ih ne bi obradili u ril-tajmu ni svi super-računari Planete. Ključ za rešenje problema leži u fenomenu koga zovemo - Internet. Ekipa sa Berklija je napravila screen saver koji obrađuje podatke iz Aresiba. Kad se računar "nakači" na Internet, on dovuče sirove podatke, obrađuje ih dva-tri dana i rezultate šalje, prvom sledećom prilikom na Berkli. Ovaj screen saver je svima dostupan i ko god ne zna šta bi njegov računar pametno radio kad ne radi ama baš ništa, može da instalira ovo programče i da se priključi traganju za ET civilizacijama. Za godinu ipo, koliko postoji SETI@home, na projekat se "primilo" oko dva miliona ljudi, tačnije juzera. Za to vreme je obrađen veliki deo neba viđenog nad Aresibom. Ukupno utrošeno procesorsko vreme se više ne meri časovima ili danima. U pitanju je 250 000 godina CPU vremena. Čudovišno veliki posao. Još uvek nema ničeg spektakularnog, ali niko nije ni očekivao da ćemo uspeti tako lako. Potraga je tek počela.

Slika zlatne ploče sa Pionira 10. Ovakvu ploču na sebi nosi svemirska sonda Pionir 10, lansirana 1972. godine. Sonda se danas nalazi na sedamdesetak astronomskih jedinica daleko od Sunca. Ko zna, možda će nekad nekom ET Šampolionu ova ploča pomoći da shvati kakve to poruke šalju bića sa "trećeg kamena od žuto-zelenog patuljka" negde sa ruba Galaksije.

Prvo bi trebalo da otkrijemo signal koji, možda, predstavlja poruku. Zatim bi valjalo da nađemo i nekog novog Šampoliona da to dešifruje. Sve u svemu, nadajmo se da mu neće trebati i Kamen iz Rozete, jer stvarno ne znam ko će i kada biti u mogućnosti da ode po takav kamen...

23.11.2006.

Holy smoke-arheoloska saznanja o drogama

Arheologija droge

Ne postoji način da se utvrdi od kada ljudi koriste droge, odnosno psihoaktivne supstance, ali je sigurno da to rade prilično dugo. Razni narodi i plemena, od davnina su shvatali kakva dejstva na njih imaju i slabije i jače droge, pa su shodno uticaju narkotika i stvorili filozofiju uzimanja, doživljavanja i upotrebe opojnih biljaka. Droge su obično korišćene u religioznim i kultnim obredima, gde su određeni ljudi iz grupe pokušavali da stupe u kontakt sa bogovima, "donjim" svetom, preminulima, kao i da kontrolišu smrt, nesreću, vreme (fizičko i klimatsko), bolesti... No, droge nisu korišćene samo u obredima, već i svakodnevno, kao što je to slučaj sa stanovnicima Anda, koji od izlaska do zalaska Sunca žvaću lišće koke, a sa velikom sigurnošću u svakodnevne uživaoce droga možemo uvrstiti i skitske narode, koji se ni za života, ni u smrti nisu odvajali od konopljinog semena. Iz istorijskih i etnoloških opisa, kao i nekolicine arheoloških nalaza, čini se da konoplja stoji kao istorijski neprikosnovena droga i opijat.

Istorijski izvori nam govore da su droge korišćene i kao dodatna stimulacija u bitkama, posebno onima vođenim prilikom Krstaških ratova. Tom prilikom, evropski vitezovi susretali su se sa jednom posebnom islamističkom sektom - Asasinima, koji su konzumirali hašiš u ogromnim količinama i tako okuraženi kretali u boj. Evropski hroničari opisali su razna zverstva Asasina, ali je pitanje da li je i koliko to iskarikirano zbog poznatog, obostrano negativnog stava zvaničnih religija prema narkomaniji. Čak i u germanskoj mitologiji nalazimo neke "divlje ratnike" koji prihvataju životinjski bes putem vradžbina, ali ove primere ratničke ekstaze, kako je naziva Elijade, ne treba mešati sa šamanskom. Pored Asasina, korišćenje konoplje u vezi sa vojnim veštinama i ratovanjem nalazimo i u dalekoj Zemlji izlazećeg sunca, gde se vezivala za razvoj borilačkih veština nindži. Legende govore, da na samom početku učenja ovih veština, nindža sadi nekoliko zrnevlja konoplje. Iz dana u dan, nindža preskače stabljiku koja raste veoma brzo, tako da i nindža mora povećavati svoje sposobnosti.

Velik je broj mitoloških, folklornih, istorijskih i etnoloških svedočanstava o konzumiranju psihoaktivnih supstanci, ali je mali broj arheologa ozbiljnije obraćao pažnju na ovakve nalaze prilikom svojih istraživanja. U ovom radu videćemo nekolika arheološka svedočanstva o korišćenju opojnih i psihoaktivnih supstanci kroz istoriju.

Skiti, kanabis i 'kupatila za uživanje'

Prvi arheološki nalaz koji potvrđuje korišćenje konoplje dolazi iz Sibira, sa lokaliteta Pazarik, gde je ruski arheolog Rudenko godine 1929. otkrio grobnicu sa bogatom sahranom muškarca. Među brojnim grobnim prilozima, pronašao je i seme indijske konoplje. Zahvaljujući niskim temperaturama i stalno zaleđenoj zemlji (tzv. permafrost), čitav sadržaj groba je fantastično sačuvan, tako da su se na koži pokojnika mogle videti tetovaže grifona i ostalih fantazmagoričnih bića, bliskih ikonografiji stepskih konjaničkih naroda. Pored ostalih nalaza, Rudenko precizno opisuje i bronzani kotlić pun kamenčića i konopljinog semena, preko koga se nalazio mali "šator" u koga se uvlačila samo glava uživaoca, i koji je najverovatnije znatno pojačavao uticaj konopljinih isparenja. Takođe, u ovom grobu pronađena je i kožna kesica puna semena konoplje, a pored ove biljke, Rudenko pominje nalaze semena tamjana i korijandera, ali ne navodi precizno mesto nalaza. Sagorevanjem tamjana oslobađa se THC, glavni sastojak konoplje, koji u ovom slučaju ima blage psihodelične efekte. Na njegovo ritualno korišćenje nailazimo i na ostrvu Java, gde bi uživalac udisao isparenja tamjana i tako padao u neku vrstu transa. Za seme korijandera ne postoje slični opisi, ali je poznato da njegovi plodovi u velikim količinama sadrže aromatična etarska ulja.

Nalaz iz Pazarika.

Ako pogledamo sliku na kojoj je nalaz iz Pazarika, prepoznaćemo Herodotov opis skitskog parnog kupatila: "Dakle, seme ove konoplje uzmu i uđu pod svoje vunene pokrivače i bacaju ga na usijano kamenje, pa ono pušta miris i toliku paru kakvu ne možeš naći ni u jednom helenskom parnom kupatilu. Ovo je za Skite najomiljenije parno kupatilo i u njemu podvriskuju od udobnosti.". Osim toga što se Herodotov opis poklapa skoro u dlaku sa Rudenkovim nalazima, facinantno je i to, što gornji opis i sahrane u Pazariku vremenski deli samo 20 do 30 godina. Naime, Herodotova Istorija datuje se oko 450. godine p.n.e., dok su sahrane nešto mlađe i zahvataju period između 430. i 420. godine p.n.e.

Kožna vrećica puna konopljinog
semena, sa predstavom bitke
Grifona i neke pernate životinje.

Pored ovog nalaza, Rudenko je i u ostalim grobovima pronašao metalne predmete koji su, po njegovom mišljenju, korišćeni za pušenje konoplje, te napominje da je konoplja najverovatnije korišćena svakodnevno.

Skorašnji nalaz sahrane čuvene Ledene kraljice, potvrdio je Rudenkove navode, pošto su ruski arheolozi u grobu naišli i na ceremonijalnu posudu punu konopljinog semena, a analizom tekstila je utvrđeno da je odeća "kraljice" napravljena od konopljinih vlakana.

Odeća Ledene kraljice.

Droge u praistoriji

Ne može se precizno utvrditi vreme od kada ovi nomadski narodi, rašireni od Karpata do Mongolije, koriste konoplju i njene proizvode. Hronološki, čini se da je put širenja konoplje išao sa istoka na zapad, odnosno iz oblasti Kine i Koreje, gde konoplju nalazimo još u 3. milenijumu pre Hrista. U Indiji, upotreba konoplje potvrđena je i u svetim spisima - Atharva Vedama, koje se datuju u sredinu II milenijuma. Takođe, neki Indusi pominju konopljino lišće kao stanište "anđela čitavog čovečanstva", dok je kasnije, upotreba konoplje zaživela i u medicini. Da li su Skiti bili ti, koji su narodima zapadne Azije i većini naroda Evrope preneli znanje o uzgajanju i upotrebi konoplje? Odgovor može biti povrdan, pošto su ovi konjanici krajem 1. milenijuma pre Hrista nezadrživo nadirali ka Evropi.

Prvi konkretni dokaz o korišćenju kanabisa dolazi iz Izraela, gde su u grobu jedne žene, pronađeni i ostaci ove biljke. Sahrana se datira u 1.500 godinu p.n.e, a istraživači pretpostavljaju da je žena umrla na porođaju i da joj je konoplja davana kako bi olakšala porođajne muke. U Južnoj Africi, žene iz plemena Suto spaljuju cvetove konoplje pri porođaju, takođe iz razloga ublažavanja trudova.

U samoj Evropi, pored Skita koji se svakodnevno inhaliraju konopljinim isparenjima, u blizini Berlina, nailazimo na seme i lišće konoplje u jednoj urni, pronađenoj zajedno sa ostacima spaljenog pokojnika, datovanog u 500. godinu p.n.e.

Zatim, prilikom podvodnih arheoloških iskopavanja u Sredozemnom moru (ne pominje se tačna lokacija), pronađena je bala hašiša (!), a sam brodolom je datovan negde u 0. godinu. Da li je ovo svedočanstvo o organizovanoj trgovini narkoticima? To za sada ne možemo saznati, ali nije neverovatno da su Skiti bili glavni prodavci konoplje ostatku Evrope. U grobovima bogatih Skita pod velikim tumulima (tzv. kurgani), pronađen je veliki broj posuda, oružja i drugih predmeta uvezenih sa okolnih teritorija. U istorijskim spisima nema pomena o bilo kakvoj trgovini sa ovim plemenima, te se ova pretpostavka trenutno ne može potvrditi. Na kraju, sa velikom verovatnoćom možemo prihvatiti da su Skiti bili ti, koji su ostale narode Evrope upoznali sa "blagodetima" indijske konoplje.

Ipak, moguće je pretpostaviti i ranije korišćenje konoplje na evropskom kontinentu, doduše značajno indirektnije nego što je to slučaj sa Skitima. Na nekoliko neolitskih staništa u Srbiji, arheolozi su pronašli male zemljane lulice. Ovi nalazi, pronađeni u naseljima vinčanske kulture, stariji su 4.000 godina od prvog nalaza konoplje u Evropi. Naravno, ne može se potvrditi koje su biljke sagorevale u ovim lulama, ali je jasno da su neolitski vinčanci u časovima dokolice i opuštanja pušili neke travke. Na žalost, arheolozi ne obraćaju dovoljno pažnju na ovakve nalaze, pa se nameće pitanje da li je ovih lula bilo i više.

Keramičke lule pronađene na naseljima neolitske vinčanske kulture(5.500 - 4.200 godina p.n.e.).

Nedaleko od širokih stepskih prostranstava, gde su se Skiti gotovo svakodnevno inhalirali konopljinim isparenjima, na istoku Balkana i obalama Crnog Mora, Pomponije Mel pominje narod Tračana kao one koji hodaju po oblacima. Prema Melu, Tračani su spaljivali ženske cvetove konoplje, kao i tamjan, kako bi u "magičnoj vrelini" pali u trans i igru u dimu.

Eleusinske misterije, klasični svet i halucinogeni

Kod starih Helena, koji su trgovali sa narodima koji su žvakali, jeli i spaljivali konoplju, nema konkretnih dokaza o njenom korišćenju. Prema nekim neposrednim podacima pri Eleusinskim misterijama, sveštenici i osobe posvećene u ove obrede koriste halucinogene pečurke i tamjan. Eleusinske misterije jedan je od najvažnijih ritualnih obreda u staroj Grčkoj i bilo je zabranjeno za učesnike da javno i detaljno pričaju o njima. Na žalost, ni danas ne znamo konkretne činjenice, što dodatak misterije i govori, već ostajemo u sferi pretpostavki da se pri Eleusinskim misterijama kao izvor psihoaktivnog stimulansa koristi sirova pečurka Agaricus muscaricus (u Srba poznata kao pupavka ili muhara), koja u sebi sadrži halucinogen psilocibin. Psilocibin deluje 10 minuta nakon konzumacije, a dejstvo traje od 5 do 10 sati, pri čemu osoba doživljava jake halucinacije - gledanje kroz zatvorene kapke, utisak napuštanja tela, putovanje kroz vreme... Pečurka je najverovatnije uzimana u tekućinama, gde se kombinovala sa alkoholnim pićima. Moguće je i da su žvakanjem ovih pečuraka, proroci čuvenih grčkih svetilišta davali vizije budućnosti.

Izgled halucinogene pečurke Agaricus
muscaricus
, vekovima korišćene
širom Evroazije.

Veoma je indikativno da su pečurke kod različitih naroda (Grka, Indusa, srednjeameričkih i sibirskih plemena) u svom nazivu sadržale reč bog - Hrana Bogova, Božje meso... Ovim je sigurno opisivan doživljaj koga su pečurke proizvodile - a to je snažna halucinacija, te je moguće da sama hrana grčkih bogova, tzv. ambrozija, ima veze sa pečurkama. Agaricus muscaricus prikazana je i na nekim grčkim vazama, kao i na jednom etrurskom ogledalu, gde pored noge bradatog muškarca raste pečurka. Takođe, na Mediteranu nailazimo na spomen pića od mente (nane) sa dodatkom pečuraka. Verovatno je da su pića korišćena prilikom ovih rituala "obogaćivana" i opijumom, pošto većina antičkih pisaca pominje mak i opijum kao lekove, ili preparate protiv nesanice.

Antički narodi, posebno Grci, koristili su još jednu biljku koja sadrži jake intoksikante - mandragoru. Rimski botaničar Dioskorid u svom delu De materia medica, daje recept za upotrebu mandragore - "potopi korenje u vino i tako dobijen sok sačuvaj, i daj ga da izazoveš bezosećajnost onoga koji je posečen ili ispečen". I drugi antički spisatelji pominju mandragoru kao preparat dobar za uspavljivanje pacijenata pre operacije, a da je korišćena širom Mediterana potvrđuje i to što su je stari Egipćani smatrali poklonom vrhovnog boga Ra. U današnjoj Grčkoj, i dalje se odvija "ritualna žetva" ove biljke koja sadrži hiosciamin, skopolamin i hioscin. Čak je i veliki Šekspir pominje u svojim čuvenim dramama Romeo i Julija i Antonije i Kleopatra.

Mandragora, često vezivana za
vradžbine srednjovekovnih
veštica.

Plinije Stariji samo pominje konopljino ulje, i to kao lek za svakakve bolesti, dok Klaudije Galen, rimski fizičar, daje recepte za poslastice, gde se koriste seme i cvetovi konoplje, i opisuje kako se oni koji jedu ova jela osećaju "toplo i oduševljeno".

Keltski druidi ne izgledaju baš onako kao što su ih prikazali Gošini i Uderco u Asteriksu, pošto su Kelti poznati u istoriji kao krvoločan i ne tako pitom narod. Druidi su imali više funkcija - lečili su, proricali, bavili se magijom i astrologijom, ali u istorijskim spisima ne nalazimo puno podataka o konzumiranju opijata. Antički pisac Lukijan navodi da su druidi postizali ekstazu žvakanjem žira, dok se kod Frejzera nailazi na podatak o konzumaciji hrastovog lišća. Ovi podaci zvuče čudno, pošto ni lišće, ni plod hrasta ne bi trebalo da sadrže alkaloide, odnosno bilo koju vrstu psihoaktivnih supstanci. Sigurno je ipak, da su druidi koristili imelu, koju su smatrali "svetom biljkom", ali je ona u celoj Evroaziji poznata kao lek već hiljadama godina, a i ne sadrži nikakve psihoaktivne supstance. Ne može se sa sigurnošću potvrditi korišćenje opijata kod Kelta, jedino se može pretpostaviti da su koristili neku od pomenutih biljaka - pečurke, mandragoru, mak ili konoplju, ali se zna da su bili alavi na vino.

Asasini, Hiljadu i jedna noć i Budine trepavice

Pokret asasina osnovao je Persijanac po imenu Hasan al-Sabah krajem XI veka i prvobitno ga zamislio kao udruženje odanih, skoro fanatičnih pristalica, koji bi serijom politički motivisanih ubistava doprineli njegovim ličnim ambicijama. Vrhunac obuke potencijalnog asasina bilo je rukovanje nožem, sa kojim je trebalo izvršiti "prefinjene i umetničke" atentate, te prvo ubistvo koje se pripisuje Asasinima datira iz 1092. godine. Podatak o konzumiranju hašiša dolazi od Marka Pola, koji je putujući tuda 1271/72. godine, opisao proces inicijacije mladića u asasine:

... postoji tvrđava na ulasku u Vrt, dovoljno jaka da se odupre celome
svetu i ne postoji drugi način da se unutra uđe. U svom igralištu, On
(misli se na Starog Čoveka, učitelja) drži veliki broj mladeži iz cele zemlje,
godina 12 do 20, koji imaju osećaj za vojevanje. Onda ih On uvodi u njegovu
baštu, prvo im davajući piće, određeni napitak od koga se pada u duboki san...
Kada se znatno kasnije oni probude, zateknu sebe na mestu toliko divnom,
te cene da su u Raju... I, kada Stari Čovek odluči da ubije nekog princa,
on će reći nekome od ove mladeži: "idi i ubij tog i tog, a kada se vratiš,
moji će te Anđeli odvesti u Raj"...

Kao što vidimo, Marko Polo pominje određeni napitak, koji je najverovatnije bio bhanga, piće spravljeno od konopljinog ulja, koje je čak 3-4 puta jače od hašiša, tako da proizvodi jake ekstatičke doživljaje, prepune vizija. Posle smrti Hasana al-Sabaha, njegovi naslednici napravili su kompleksnije i čvršće ustrojstvo organizacije, gde je kroz neku vrstu inicijacijskog čina, svako saznavao koje ga dužnosti očekuju. Želeći što jaču disciplinu, pored konzumiranja hašiša, odnosno bhange, vođe Asasina još više se vezuju za Islam i kroz fanatične priče o životu proroka i muslimanskih junaka ohrabruju svoje pristalice da se ne plaše nikoga i ničega. Kao fanatični islamisti, asasini su krenuli u rat protiv krstaša, kojima je posebno omražen bio tadašnji asasinski vođa Rašid Din Sinan, koji je kod hrišćanskih hroničara ostao upamćen po nadimku Starac sa planine. U vreme najžešćih borbi protiv hrišćana, asasini su brojali armiju od preko 50.000 ljudi. Ipak, pokretu asasina najžešći udarac zadali su Mongoli godine 1260, dok su 1272. definitivno zatrti od nekog sirijskog sultana.

Primer asasina, najverovatnije je i prvo svedočanstvo o korišćenju droga i opijata u manipulativne svrhe velikih grupa ljudi. Pošto su prilikom iskorenjivanja ove sekte Sirijci i Mongoli spalili i njihove knjige i druge zapise, podatke o njima dobijamo samo od njihovih protivnika, što možda stvara donekle lažnu sliku. Niko se nije zapitao šta je jedan asasin radio kada nije bio pod uticajem narkotika, odnosno, da li je hašiš samo davao dodatnu stimulaciju prilikom borbi, a ne večitu i slepu odanost, kako to navodi većina hroničara. Odgovor na to možemo pronaći u samom islamu, gde je korišćenje indijske konoplje (od koje se dobija hašiš, a od meksičke - marihuana) dozvoljeno, za razliku od alkohola, čija je konzumacija zabranjena. Konoplja i hašiš, bili su intenzivno korišćeni u muslimanskim zemljama, o čemu svedoče i spisi Ibin Baitara, putopisca i botaničara, koji precizno opisuje uzgoj i korišćenje konoplje kod muslimanskih lekara i fakira. On navodi da uzimanje hašiša, bilo jedenjem, odnosno žvakanjem, ili kroz piće, dovodi do uzbuđenja, razdraganosti i ludosti. Na kraju, potvrdu široke upotrebe hašiša u islamskim zemljama nalazimo i u legendarnom bajkovitom spisu Hiljadu i jedna noć, gde je verno prikazana priča o dva čoveka koji žvaću hašiš.

Da li ste se ikada zapitali šta su američki
Indijanci pušili u čuvenoj Luli mira? Arheolog Bil Ficdžerald otkrio je prilikom arheoloških iskopavanja u Ontariju nekoliko lula koje datiraju iz vremena pre dolaska Evropljana. Hemijskim analizama, utvrđeno je da pored nikotina, u ostacima smole postoji i osnovni alkaloid konoplje - THC-9 (tetrahidrokanabinol). Ova hemijsko-arheološka istraživanja, potvrđuju i navode Žaka Kartijea, prvog evropskog istraživača Kanade, koji je u svojim opisima naveo i to, da stanovništvo gaji i koristi konoplju.

Svoj proizvod, arapski trgovci su prodavali stanovnicima zapadne Afrike i Madagaskara. Evropski putopisci opisuju neka afrička plemena iz oblasti reke Kongo, "koji puše konoplju, koju i uzgajaju, u lulama dugim i po čitav metar". Pored konoplje, afrički narodi koriste i biljku kat (Catha edulis) koju žvaću, te se navodi da je biljka pre korišćena individualno, nego u organizovanim plemenskim ritualima. Egipćani su koristili kat kako bi izazvali apoteozu, odnosno, uzdigli se iz ljudskog u božje. Zanimljivo je da su Arapi zabranjivali upotrebu ove afričke biljke, dok pored hašiša, od psihoaktivnih biljaka takođe koriste mandragoru. Čaj ili lišće kata poseduje jake hemijske supstance koje izazivaju raznolike halucinacije.

Prvo pominjanje konoplje na teritoriji Iranske visije potiče iz VI veka p.n.e, gde se naziva i carsko seme, ali je verovatno da su persijska plemena pored konoplje, još od ranije poznavale upotrebu maka, odnosno opijuma. Konoplja je korišćena u vidu ulja, koje je bilo glavni sastojak ritualnog pića bhange. Pored konoplje, razna arhajska plemena raširena na velikim prostranstvima Evrope i Azije od davnina koriste opijum. On se dobija zasecanjem nedozrelih čaura maka, iz kojih se potom sakuplja bela tečnost, koja se na vazduhu pretvara u smolu bogatu psihoaktivnim derivatima. Sumeri su na glinenim tablicama opisali proces dobijanja opijuma iz maka još 4.000 godina pre nove ere. Jedna indijska legenda nastanak opijuma vezuje za mak, koji je pak nastao na mestu gde su Budine trepavice pale, pošto ih je čupkao da ga san ne bi savladao. Indijski sveštenici su uzimanjem opojnih supstanci pokušavali dostići nirvanu i uzdići se iznad smrti, pošto su mađijski letovi i uspenja na nebo najvažniji oblici narodnih verovanja ovih naroda. Ta letenja kao ptica i trenutno prelaženje velikih rastojanja, deo su magijskih rituala budizma i hinduizma, usko povezanih sa konzumacijom pečuraka, konoplje, opijuma, mandragore...

Sloveni, konoplja i mandragora

U srednjovekovnoj Evropi, listovi, cvetovi i seme konoplje su korišćeni kao lek i kao dodatak jelima. Često i lako uzgajana biljka, konoplja je svoje mesto pronašla i u ishrani, te se širom Evrope pominju razne kaše ili supe od konoplje. U Poljskoj i Litvaniji konzumira se prilikom Božića supa od konoplje, a u Letoniji i Ukrajini, takođe ritualno, jede se kaša od konoplje. Ipak, verovatno je da se hrana spravljana sa konopljom konzumirala iz pukog siromaštva, kao što je to danas slučaj sa zabitim krajevima Indije.

Veliki je broj arheoloških dokaza o korišćenju jakih halucinogena kod andskih kultura. Na ovoj predstavi vidimo šamana nekog manjeg andskog plemena (Inke su nastale tek kasnije), kako drži San Pedro, kaktus iz koga se dobija meskalin. Tradicionalno, u ovim kulturama rašireno je verovanje da se šaman (kurandero) može pretvoriti u životinje, te se ovde primećuje kosa sačinjena od zmija i pandže i očnjaci jaguara. On nije samo lekar, već posreduje između ljudi i bogova, tumači snove i vizije, sukobljava dobro sa lošim, brani celo pleme, upravlja vremenom, gleda u budućnost... Meskalin je najčešće uziman u tečnom stanju i korišćen je prilikom različitih rituala, a kao jak halucinogenik izaziva vizije "paralelnog sveta", putovanja kroz prostor i vreme, telepatske sindrome...

Postoje neki nesigurni podaci da Sloveni još od davnina koriste konoplju. Ipak, ne nalazimo istorijske ili arheološke podatke, ali se zapaža konstantno prisustvo u folkloru raznih slovenskih plemena - Poljaka, Čeha, Rusa, pa čak i Srba. Takođe, na teritoriji Balkana poznato je da su žene svoju decu uspavljivale čajem od maka. Verovatno je da su Sloveni u prapostojbini, kada su živeli blizu nomadskih stepskih plemena bili upoznati sa gajenjem i konzumiranjem konoplje. Kod Slovena, isto kao i kod Germana, poznato je korišćenje mandragore - zeljaste biljke sa korenom nalik na figuru čoveka, koja je oduvek korišćena pri vračanju i narodnom lekarstvu. Koren je otrovan, ali i jak intoksikant, kao i pečurka Agaricus muscaricus. Ko je imao priliku da pročita izuzetni roman Karlosa Fuentesa Terra Nostra, mogao je i u ovom literarnom delu pronaći izvanredne opise mandragore i njenog dejstva.

Mnogi srednjovekovni komplikovani medicinski preparati sadrže seme konoplje, dok su neki lekari preporučivali konoplju i protiv bolova. Iz XIV veka datira zapis iz baptističke bolnice Sv. Jovana o nabavci 36 galona (oko 160 litara!) konopljinog ulja. Nešto docnije, u XVII veku, u jednoj knjizi o biljkama, konoplja se pominje kao lek za grudobolju, srčane i crevne probleme, kao i sredstvo protiv krvarenja, odnosno kao koagulator.

Pejot (poznat i kao nahuatl ili pejotl) takođe je kaktus koji sadrži halucenogene supstance, te je jedina razlika u odnosu na San Pedro ta, što je neuporedivo manji i što raste samo na teritoriji Meksika i juga SAD. Pored halucinogenih alkaloida hordenina i tiramina, ovaj kaktus poseduje antibakterijska svojstva, pa su srednjeamerička plemena cedila sokove pejotla u svoje rane kako bi smanjili bol i zacelili ranu. Pejot se koristio pomešan sa nekim tečnostima, ili putem žvakanja osušenih delova, u kojima je sadržaj psihoaktivnih supstanci znatno manji. Prilikom posebnih rituala, šamani nekih plemena svoje vizije prenosili su u obliku ručno tkanih ćilima, torbi ili delova odeće, čije predstave vidimo na slici. Treba zapaziti zanimljiv kolorit ovih rukotvorina, pošto su sve boje izrazito jake, a postoje i određene neuobičajene predstave, poput sunca sa zelenim kapljicama. Pejot je snagu svojih halucinogenih tvari povećavao sa godinama svog rasta, te su veći kaktusi među indijancima nazivani "božjim". Ceo ritual je posvećen komuniciranju sa bogovima i rešavanju određenih plemenskih problema. Veruje se da je pejot kod ovih plemena korišćen još od praistorije, dok je najverovatnije bio i prodavan severnim plemenima, gde zbog hladnije klime nije mogao uspevati.

Nova "inkvizicija" i moderni rat protiv droge

Korišćeni mahom pri obredima i ritualnim radnjama, narkotici su milenijumima pomagali vračevima, svetim ljudima i vešticama u tumačenju, kako prirode, tako i ljudske psihe i ponašanja. Većina prirodnih narkotika i danas se upotrebljava, ali na sasvim drugačiji način i potpuno drugim povodom nego ranije. Može se primetiti da tokom istorije niko konoplju ne puši, osim možda naših Vinčanaca. Skiti su je inhalirali, Arapi žvakali i pili, Indusi takođe pili, neki čak i jeli...

Ma koliko dugo ljudi koriste opijate, toliko vremena i postoje druga mišljenja, odnosno protivnici konzumiranja narkotika. Na nekoliko mesta u istoriji nailazimo na primer demonizovanja narkotika, pa se u Indiji jasno razlikuju "čisti" šamanski trans i šamansko pijanstvo. Neki hinduistički sveštenici koriste narkotike kao zamenu za izvorni trans, te ovo korišćenje dovodi i do opadanja šamanske tehnike, a samim tim i do povezivanja šamana sa đavolom. Godine 1620, inkvizitori sa teritorije Srednje Amerike pominju pejot kao biljku suprotnu čistoti i iskrenosti Katoličke crkve i optužuju je da je pod kontolom samog Đavola, pošto navodi ljude na iskrivljene slike, fantaziranja i predstave koje dovode do divinizacije nekog drugog.

Izvesni emir Šejkuni iz Arabije, na kraju XIV veka, naredio je paljenje svih polja konoplje, hapšenje i zatvaranje ljudi koji je koriste, te su emirovim zakonom svi korisnici hašiša trebali biti kažnjeni vađenjem zuba. Uz sve napore i veliki broj kažnjavanih narkomana, broj korisnika se povećavao u periodu od 15 narednih godina.

Danas, u okvirima globalne civilizacije, korišćenje droga i narkomanija socijalno su neprihvatiljivi. Postoje brojni i ubedljivi razlozi za ovu proskribovanost, ali to sve nije predmet ovog rada. Ipak, ma koliko i šta imali protiv narkotika, moramo se podsetiti da bi bez njih svetska umetnost bila siromašnija za neka izuzetna dela. Možda ova teza zvuči paradoksalno, ali npr. u Parizu su, sredinom XIX veka pesnici, slikari i umetnici osnovali Klub ljubitelja hašiša. Bez intezivnog korišćenja konoplje, Bodler verovatno ne bi pisao (barem ne u takvom obliku) svoju poeziju, Delakroa nacrtao svoja dela - daleke preteče impresionizma. Bez meskalina, Kastaneda ne bi iznedrio Orlov dar, Haksli Vrata percepcije...

Početkom XX veka, heroin i kokain bili su medicinski zvanično (!) priznati medikamenti. Čak postoji i potvrđena priča o Ajnštajnu, koji je, uz dozvolu i kontrolu lekara, isprobao dejstvo jedne snažno halucinogene droge. Kraj istog veka svet je dočekao uz globalne fenomene i probleme "crnih" finansijskih giganata, narko-kartela i izrazito raširene narkomanije.

O, tempora, o, mores...

Napomena (za sve one kojima droge ipak deluju primamljivo)

Korišćenje narkotika, između ostalog, može izazvati: halucinacije, paranoju, depresiju, šizofreniju, hormonske poremećaje, pobačaj, rađanje nakaznog potomstva, ubilačke i samoubilačke nagone, srčane probleme ("preskakanja", tahikardije i infarkte), probleme rada unutrašnjih organa, rak pluća i drugih organa, tuberkulozu, duševne bolesti, epilepsiju, moždane poremećaje, komu... i - smrt.

Preporučena literatura:

  • Blum, R. H. et al. 1969. Society and Drugs. Vol. I. San Francisco: Jossey - Bass Inc.
  • Elijade, M. 1990. Šamanizam i arhajske tehnike ekstaze. Sremski Karlovci: Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića.
  • Frejzer, Dž. Dž. 1992. Zlatna grana (proučavanje magije i religije). Beograd: Alfa i Draganić.
  • Herodot. 1988. Istorija (Preveo Milan Arsenić). Novi Sad: Matica srpska.
  • Reč, K. 1996. Rečnik svetih i magijskih biljaka. Beograd: BABUN.
  • Morgan, L. H. 1981. Drevno društvo. Beograd: Prosveta.
23.11.2006.

Plavi ljudi Sahare

Tuarezi, Berberi... Maziri

Naša priča počinje u severnoj Africi, u širokom prostranstvu od Nila na istoku pa sve do planina Atlas u Maroku. Na tom prostoru nalazi se i najveća pustinja u svetu - Velika Pustinja, kako je zovu starosedeoci - svima znana Sahara. Na surovom i nepreglednom pesku, za mnoge nepristupačnom, hiljadama godina unazad živi narod poznat kao Plavi Ljudi - Tuarezi. Ovo je priča o njima.

Karta većih mazirskih gradova u severnoj Africi.

Tuarezi su zapravo skupina plemena, a ne narod u modernom evropskom smislu te reči. Oni su poznati i kao Berberi, ali berberska nacija, kao politička ili etnička institucija, ne postoji. To je naziv koga su Arapi, prilikom prodora u severnu Afriku, nadenuli svim plemenima raštrkanim po širokim prostranstvima Sahare. Još stari Grci su sve one narode koji nisu govorili grčki jezik i nisu delili grčke kulturne vrednosti, nazivali varvarima. Pošto su nasledili termin od Grka (barbaroi), Arapi su ga prilagodili svom izgovoru, te je i nastao izraz Berberin, koji označava varvarina, stranca.

Pustinjski ratnici.

Međutim, ukoliko upitate Berberina šta je on, odgovoriće vam da je Mazir. Pod ovim imenom Berberi se javljaju još u antičkim spisima, najčešće kod Egipćana, koji su napisali da: "...ljudi zapadno od Nila, nazivaju sami sebe Mazirima". Reč Mazir znači slobodan čovek, a praktično i naziv Tuareg označava to isto, jer potiče od ženske imenice tamazigt - zemlja, velika majka, sloboda, život... Ime Tuarezi se prvobitno odnosilo samo na jedno pleme sa severa Afrike, no kasnije je ovaj naziv odomaćen i kao sinonim za sve Mazire.

Izgled Mazira u praistoriji.

O istoriji i jeziku Mazira

Najstariji istorijski pomeni Mazira potiču iz V veka stare ere. Kada su Persijanci osvajali Egipat, poslali su izvidnicu ka zapadu i susreli su se sa nekim pustinjskim narodom koji je sebe nazivao Libijci. I Herodot priča o njima, ali ih pominje kao pleme Libo, odnosno pleme sa kojim su se Grci, prilikom pomorskih ekspedicija, susreli na obalama severne Afrike. On navodi da sva pustinjska plemena pripadaju "jednom narodu" i da ih vezuju isti običaji, verovanja, jezik, način života... Ovaj čuveni istoričar pominje i pleme Germante, danas poznate kao nosioce severnoafričke praistorijske kulture Džerma (Džarma). Mazire, takođe, spominje i čuveni grčki putopisac i geograf Pausanija.

Mazirski jezik pripada semitsko-hamitskoj grupi jezika i dosta je sličan starom egipatskom jeziku. Zanimljivo je reći da u jeziku Mazira praktično sve ženske imenice počinju i završavaju se na slovo T, dok muške po pravilu počinju na slovo A. Srednji rod ne postoji. Mnoge reči su preuzete iz grčkog i latinskog, pa na primer - fortuna na latinskom je ta frtunt na mazirskom. Alfabet je sastavljen od 38 slova. Glavni simbol Mazira je slovni znak mazirskog pisma, nalik na ćirilično slovo Ž. Ovaj znak pre svega simboliše slobodnog čoveka (ljudska predstava sa rukama okrenutim ka nebu), pa tek onda predstavlja i slovni znak.

Mazirski znak koji simboliše slobodnog čoveka.

Pošto su Maziri živeli po plemenima i nikada nisu stvorili svoju državu, njihovo pismo je nastalo docnije, te originalnih pisanih izvora od njih samih nemamo. U stvari, oni veoma dugo nisu prihvatali važnost pisma, pa ga nisu ni razvijali. Pronađeno je relativno malo tekstova pisanih mazirskim pismom, a sadržaj ovih tekstova odnosi se većinom na kultove i uspomene na važne događaje ili ljude. Najstariji trag je zapis na steni vezan za predstavu mazirske boginje Tanit i potiče iz vremena oko 4.000 godine stare ere. Iz ovakvih natpisa, simbola, za vreme Feničana razvilo se pismo Mazira.

Maziri pišu sa leva na desno, ili odozgo na dole, a zanimljivo je da, kada su Arapi osvojili severnu Afriku, neka plemena preuzimaju arapsko pismo, ali nastavljaju da pišu sa leva na desno.

Živeti i umreti u pustinji

Izgled peći za pečenje hleba, raznih jela i keramičkih posuda.

Kao autohtoni narod Velike Pustinje, Maziri su, prema uverljivim arheološkim nalazima, tokom mlađe praistorije kao prirodna staništa koristili pećine, što potvrđuju brojni crteži na stenama, raštrkani od Atlasa u Maroku, pa do planina Tibesti u Čadu. Ovi petroglifi su i dragoceni izvor za posredno upoznavanje načina života ovih nomadskih plemena.

Zanimljivo je da je na tim crtežima ponegde prikazana i karakteristična vrsta šatora, tipična za ova plemena. Baš ovakav šator opisuju Herodot i nekoliko rimskih pisaca, kada govore o Berberima. Sastoji od lake drvene konstrukcije i koža koje su na nju stavljane, a mogao se za nekoliko minuta rasklopiti i natovariti na konja, kada su menjali mesto logora. Iako se i u rimskim izvorima vidi da su Maziri živeli nomadskim životom, važno je naglasiti da bi se u posebnim situacijama i trajnije skućili, tj. živeli u velikim gradovima Sahare. Ovo su zaista bile prave pustinjske metropole, a građevine u njima bile su građene od kamena i gline.

Mazirski grad u saharskoj oazi - na kući se vide rogovi boga Amona.

Najpoznatiji gradovi iz vremena počev od drugog milenijuma stare ere jesu Tuat, Ouargla, Kabayl i Terhazza u Alžiru; Tamanrasset u Nigeru, zatim Ghat i Ghdames u Libiji, Marakesh i Agadir u Maroku, kao i nadaleko čuveni grad Timbuktu, na reci Niger. Iako se na prvi pogled prostor na kome su ovi gradovi raštrkani čini previše velikim, svi oni imaju jedinstvenu arhitekturu, bez obzira da li se nalaze u pustinji, planini, ili na moru, reci... Potvrdu ove, tada široko rasprostranjene kulture, nalazimo i u materijalnim, odnosno, etnološkim, antropološkim i arheološkim nalazima.

Tipična kuća mazirskih gradova zanimljivo je arhitektonski rešena: skoro čitava polovina kuće bila je ispod zemlje, a razlog za to leži u pustinjskoj klimi - temperaturama koje u toku samo jednog dana i noći variraju u rasponu od 0 do 50 oC!

Ogledalo korišćeno u ulaznim hodnicima kuća.

Kuća je višećelijska građevina pravougaone osnove i ravnih krovova, a na spoljnim uglovima ukrašena je životinjskim rogovima, simbolima boga Amona i boginje Tanit. Imala je nekoliko prostorija: najpre se ulazilo u mali hodnik iz kojeg se moglo doći do 2 ili 3 prostorije u prizemlju (zapravo - podzemlju), ili se moglo popeti uz stepenice na sprat, gde su se obično nalazili kuhinja i kupatilo. Posebna zanimljivost jeste ta, da kuće nisu imale vrata, te je svako mogao ući kada je hteo. Da bi se ipak videlo ko dolazi u goste, u hodniku su visila mala, ukrašena ogledala, koja su gledala na ulaz. Iznutra je farbana različitim bojama - crvenom, žutom, plavom i zelenom. Prema ukorenjenoj simbolici Mazira, crvena boja predstavlja život i krv, žuta - pustinju, plava - nebo, dok je zelena tek kasnije ušla u upotrebu i nema posebnu simboliku. Pored porodičnih stambenih kuća poznate su i znatno veće zgrade, od nekoliko spratova. One su svakako bile građevine u javnoj upotrebi, što svedoči i o snažnim začecima urbanizacije.

Svakodnevno oblačenje i izgled severnoafričkih nomada su prepoznatljivi. Odeća je pravljena najčešće od kože. Čuvene tradicionalne frizure su kombinovane sa paunovim perjem. Svako pleme imalo je i svoju osobenu tetovažu, koja je najčešće vezivana za boginju Tanit.

Narodna nošnja i nakit ostali su nepromenjeni hiljadama godina.

Maziri su se od najstarijih vremena sahranjivali skeletno, a jedina razlika je u položaju tela. Po pravilu su otkrivani ostaci pokojnika sahranjenih u zgrčenom položaju. Međutim, pojedini stariji muškarci sahranjivani i u sedećem položaju, te za ove ličnosti arheolozi pretpostavljaju da su bile plemenske vođe.

Tipičan način ukrašavanja
unutrašnjosti kuća.

Nekropole su se skoro uvek nalazile u podnožju velikih brda, odnosno na isturenim tačakama pustinje. U središtu nekropole je sahranjivan poglavar, dok su oko njega bili podanici. Grobne jame su ovalnog ili kružnog oblika, ali ne iz nekog posebnog kultnog ili religioznog imperativa, već iz praktičnog razloga - činjenice da se u peščanoj podlozi ne može iskopati bilo šta što nije ovog oblika. U mazirskim grobovima pronalažen je veliki broj priloga: keramičkih posuda, modela ruke, ušiju i očiju od keramike. Ove simbolične predstave se vezuju za boginju Tanit. Takođe, standardni prilog čini i lični nakit pokojnika. U grob nikada nisu polagana oružja i oruđa, jer se verovalo da na drugom svetu pokojnik ide na suđenje kod Boga i da mu takve, upotrebne stvari, tamo ne trebaju.

U severnoj Africi pronađen je i veliki broj mumifikovanih pokojnika. Mazirske mumije nemaju puno sličnosti sa čuvenim staroegipatskim. Da se podsetimo, u složenom procesu mumifikacije kod drevnih Egipćana najpre su posebnim postupkom vađeni pokojnikovi unutrašnji organi i mozak, a zatim je utroba punjena mirišljavim smolama i travama, a konačno se telo zamotavalo i u zavoje. Berberi bi pokojnika stavili u džak, a izuzetno mala količina vlage i visoka temperatura činili su svoje i prirodno mumificirali telo.

Privreda, trgovina i politička istorija

Od najranijeg perioda razvoja svoje kulture pa sve do danas, Maziri se prvenstveno bave stočarstvom. Uzgajano je nekoliko vrsta govečeta, zatim koze, dok ovaca gotovo uopšte nije bilo, jer nisu mogle da podnesu surovu pustinjsku klimu. Kada Herodot govori o ovom narodu, spominje i njihova goveda sa tako velikim rogovima "da nisu mogla da pasu normalno, već su išla unazad dok se hrane". Konji su pridošli sa istoka, od Hetita, dok je kamila odomaćena tek od početka nove ere (nju su Rimljani preneli sa Srednjeg Istoka).

Slikarstvo na stenama u severnoj Africi datira još od daleke praistorije. Na ovoj slici, vidimo dva govečeta, jedno u profilu, dok se ispod uočava glava drugog, sa karakteristično velikim rogovima, kakve pominje Herodot u svojoj Istoriji.

Poljoprivreda je bila retko zastupljena, što je razumljivo kada se pogledaju klimatske prilike. Jedino je po oazama bilo moguće gajenje urmine palme. Tek kasnije, od rimskog vremena, uz mediteranske obale na severu kultivisane su i maslina i vinova loza.

Srednjovekovni crtež koji simbolizuje bogatstvo grada Timbuktua i njegovih vladara. Brada vladara karakteristična je za severnu Afriku - ikonografiju starog Egipta i pustinjske petroglife - crteže na stenama.

Od drugih privrednih grana, trgovina je bila na prvom mestu. Mazirska plemena su bila posrednici između subsaharske Arfike i mediteranskih kultura, kojima su nudili kožu, nojeva jaja i perje, divlje životinje, zlato i srebro, slonovaču, poludrago i drago kamenje, pa čak i crno stanovništvo - robove. Posebnu vrstu trgovine mazirska plemena su razvila sa starim egipatskim carstvom, gde je izvožen zeleno-plavi kamen sa planina Tibesti, a kojeg drevni Egipćani često pominju u svojim spisima. Trgovački putevi postoje još za vreme Grka i Rimljana, ali pravi procvat trgovine počinje od IX veka nove ere. U to vreme, razvija se i jedan od najčuvenijih trgovačkih centara Afrike - Timbuktu, grad na srednjem toku reke Niger. Timbuktu je bio polis u pravom smislu te reči, to jest, imao je samostalnu političku, vojnu i versku vlast. Nalazio se između afričkih zlatnih rudnika i pustinjskih mazirskih plemena, odnosno, bio je pravi trgovački centar između severa i juga. U XIV veku, čak 75% svetskog zlata prošlo je kroz ovaj grad na putu za Evropu i Aziju! Njegovo stanovništvo bilo je veoma raznoliko - Berberi, Arapi, kao i neka subsaharska crnoputa plemena.

Trgovački putevi u kulturnom prostoru Mazira bili su od još od davnina veoma dobro organizovani, pa tako Herodot kaže da se "posle 3 dana hoda (oko 150 km - prim. autora), uvek nailazi na neku trgovačku stanicu, ili pustinjski grad".

Plemena Tuarega (Mazira) nikada nisu imala sopstvenu eksploataciju metala, pa su u velikoj meri zavisila od uvoza. Tako, gvožđe i bakar su uvozili od Grka, Rimljana, Feničana i iz južnijih delova Afrike. Pa opet, poznata su bila mazirska oružja, a najviše, do 2 metra dugi mačevi. Najčešće su pravljeni luk i strela, kao i koplje, a od defanzivne opreme posedovali su mali okrugli kožni štit. U upotrebi su bila i borna kola na dva točka sa upregnutim konjima, kakva su koristili Egipćani i još neki azijski narodi. Jedan crtež dvokolica sa upregnutim konjem sa visoravni Tassili datira još iz I milenijuma stare ere.

Crtež mazirskog ratnika
iz V veka stare ere.

Berberi nikada nisu ratovali između sebe, a okupljali su se, ukoliko se vodio rat protiv stranih osvajačkih vojski. Tako je Šošenk 921. godine stare ere ujedinio severnoafrička pustinjska plemena, osvojio Egipat i osnovao 22. egipatsku dinastiju (taj period je u egiptologiji poznat kao "vladavina 9 libijskih kraljeva"). To je bila prva i jedina država u kojoj je vladao neki Mazir. Naime, ova plemena se nikada nisu ujedinila u jednu državu, pod jednim vođom. Oni su i u istorijskim izvorima poznati kao slobodni ljudi, ali ne u smislu nacionalne samostalosti, već po tome da su slobodni u političkom smislu i da žive u jednostavnoj plemenskoj organizaciji širom Sahare. Nekoga bi mogla da zbuni činjenica da se za Berbere vezuje egzistencija čuvene antičke severnoafričke imperije Kartagine. Međutim, valja istaći da je Kartagina bila najpre država Feničana, sa vrlo malim procentom mazirskog stanovništva.

Od Amona do islama

Boginja Tanit.

Izvorna vrhovna božanstva Mazira bili su bog Amon i boginja Tanit. Amona su kao božanstvo preuzeli i stari Egipćani, ali su mu dodali naziv Ra. Ikonografski, izvorni Amon je po pravilu predstavljan kao čovek koji je preko lica uvek nosio masku. Na glavi je imao ovnujske rogove i bio je obučen od pasa na dole. Za boga Amona znao je i Aleksandar Veliki, a što je vrlo zanimljivo, u ikonografiji ovog vladara, ovnujski rogovi javljaju se tek od njegove posete hramu boga Amona u pustinji zapadno od Nila. Reč Amon potiče od mazirske reči amaen, što znači voda, odnosno izvor života svih, ali posebno pustinjskih naroda. Rogovi Amonovi, iako ovnujski, povezuju se sa jednom vrstom pustinjskog jarca, koji uvek mogu da otkriju u planini sakrivene izvore vode.

Boginja Tanit je velika boginja-majka i ona se predstavlja kao debela žena koja sedi na prestolu i ima perje na glavi. U početku je ova boginja predstavljana na crtežima, pomoću simbola ruke, uha ili oka, a tek su joj Feničani podarili antropomorfni oblik i poistovetili je sa svojim vrhovnim ženskim božanstvom - Anatom. Ipak, značajna koncepcijska razlika u poimanju ovog božanstva je očigledna. U svetilištu Anate u feničanskom gradu Salambu, pronađeno je nekoliko hiljada urni sa pepelom spaljenih novorođenčadi (!), što veoma upečatljivo svedoči o surovim obredima i prinošenju ljudskih žrtava kod Feničana. Za razliku od njih, Maziri nikada nisu prinosili krvne žrtve bogovima.

Ruka je jedan od simbola
boginje Tanit.

Kod Mazira, život i smrt su mnogostruko prožeti. Na svakom groblju, postoji barem jedan grob neke vrste "sveca", odnosno duhovnika. Herodot, pored boga Amona i boginje Tanit, pominje i verovanje u mazirske duhovne vođe. Kada bi neki član zajednice bio u nevolji ili nedoumici, odlazio bi na grob duhovnika i na posebno pripremljenom mestu iznad groba ostajao celu noć i čekao da mu se svetac javi u snu. Do današnjih dana se zadržao ovaj običaj - svaki grad ima svog sveca koga slavi određenog dana u godini. Njegovo svetilište izgleda kao mazirska kuća, četvorougaonog je oblika, ima kupolu i četiri roga na krajevima.

Sačuvane legende o svetim ljudima su mnogobrojne i sve potiču iz jedinstvene priče ili mita. Duhovnici su postajali priznati po tome što su dobro znali i pažljivo prenosilili zajedničku istoriju i legende svoga kraja. Tradicija svetih ljudi u plemenu prenošena je sa kolena na koleno, a samim tim prenošene su i legende, događaji, mitovi... Sveci su imali poziciju duhovnog vođe, a pored ostalog, bili su i u poziciji savetnika svog plemena, ali i drugih koji bi to zatražili od njega. Tokom života duhovnik se isticao i time što je sudio i rešavao različite sporove između članova plemena, a strpljivo je i prenosio je svoje znanje ostalim članovima zajednice. Svetac je učio ljude starim običajima koje treba poštovati prilikom važnih događaja i društvenih obreda. Poznato je da su ovi ljudi živeli jednostavnim životom i da nisu imali materijalna bogatstva.

Ratnička igra vezana za posebnu svetkovinu.

Tradicija berberskih svetaca ostala je sačuvana vekovima, bez obzira koja je vera bila prihvaćena od strane mazirskog stanovništva. Tako je poznato i da su hramovi bili iscrtani predstavama svetaca, da se prilikom ulaska u hram celiva svečev grob i pali se za njegovu dušu keramička uljana lampa. Upadljiva je sličnost ovih obreda sa hrišćanskim običajima. U vreme vladavine Vizantijskog carstva Maziri su prihvatili hrišćansku religiju, no, ne možemo sa sigurnošću utvrditi da li je ovo relikt hrišćanskih tradicija. Bilo kako bilo, i nakon primanja islama, kult lokalnih svetaca ostao je prisutan isto kao i ranije.

Ovaj crtež u steni najverovatnije predstavlja kultno mesto boginje Sunca.

Zanimljivo je pomenuti i neobične crteže na stenama, od kojih najstariji potiču iz vremena pre 8.000 godina, posebno oni na planini Hagar u Alžiru. Neki su uklesani u stenu, a neki naslikani prirodnim bojama. Ove druge, lako je skinuti, ali se crteži sutra pojavljuju ponovo, još jačih i jasnijih boja. Ta pojava zadugo je predmet folklornih legendi u kojima je fenomen pripisivan moćima svetaca, čiji duhovi štite petroglife. Maziri pričaju da su njihovi preci svojom krvlju ostavili poruke za naslednike i da se zbog toga uvek vraćaju. Po njima, u pitanju je pustinja, koja čuva samu sebe.

Moderna nauka je sa svoje strane ponudila objašnjenje ove pojave. Boja ovih natpisa je spravljana od biljnih sokova, krvi i nojevih jaja, i ona duboko prodire u stene, gde zadržava svoj sastav. Pošto se ova boje otre, ona se ne vidi golim okom, ali je sakrivena unutar "pora" ovih stena. Kada padne noć i vlažnost vazduha se poveća, boja reaguje na tu vlagu i na čudesan način se ponovo pojavljuje iz kamena, ovaj put još jasnije i koloritnije.

Berbersko Danas i Sutra

Mazirsko stanovništvo, plemena Berbera (tj. Tuarega) i dalje živi raštrkano na širokom prostoru severne Afrike i Velike pustinje. Politički rascepkani u okviru nekoliko modernih država (Maroko, Alžir, Tunis i Libija), uz potpuno prihvaćenu islamsku religiju, nalaze se u procepu između opšteg procesa modernizacije i tehnološkog razvoja s jedne, i konzervatizma svoje tradicije i drevnog načina života, s druge strane. Berberi su izuzetno prilagodljivi. Možda su baš za ovakvu snagu i vitalnost upravo zaslužni večno surovi uslovi življenja u pustinji. Primera radi, za vreme vladavine Vizantijskog carstva, mnogi Maziri su prihvatili hrišćansku religiju, što potvrđuje i veliki broj ostataka Hristovih hramova diljem Velike pustinje. Ali, od prodora Arapa u VII veku nove ere, Berberi su se postepeno islamizovali, te je to danas opšteprihvaćena religija.

Mazirsko stanovništvo živi i dalje u severnoj Africi. Ove slike potiču iz jednog naselja u planinama Maroka.

Maziri čuvaju svoju kulturu, polunomadski način života i osobeni jezik. Danas, mazirski jezik je u upotrebi paralelno sa arapskim jedino u Maroku i Alžiru, gde živi i najveći broj današnje berberske populacije.

Plavi Ljudi, hrabri i zanimljivi, zadugo će biti zaštitni znak Velike pustinje - Sahare.

23.11.2006.

Neretljani-zaboravljeno srpsko pleme

Pagani na moru

Istorija ranog srednjeg veka srpskih plemena nije dovoljno poznata, pogotovo vreme njihovog doseljavanja na Balkan, formiranja države i pokrštavanja. Epoha kada je na zapadu stvarano carstvo Karla Velikog, kada su Vikinzi plovili severnim morima, a Sloveni stvarali svoje prve države na Balkanu i Alpima, u Rusiji, obalama Baltika i Moravskoj, u domaćoj istoriografiji prekrivena je maglom zaborava i nedostatka podataka. Baš ovakvu sudbinu doživeli su i Neretljani, pleme pomoraca i gusara koji su zahvaljujući svom temperamentu i geografskom položaju među prvim našim sunarodnicima izašli iz tišine srednjeg veka.

Pleme Neretljana živelo je na obali Jadrana, na uskom pojasu od ušća Neretve u Jadran na istoku do Splita na zapadu. Ovu teritoriju, dugačku oko 75 i široku 10-20 km, oni su naselili, kako beleže ranosrednjevekovni hroničari, u ono vreme kada su i ostali Srbi sa severa došli na teritoriju antičke provincije Dalmacije, u prvoj polovini VII veka. Ubrzo zatim, osvojili su i velika srednjejadranska ostrva: Brač, Hvar, Korčulu i Mljet. U svom naletu slovenski moreplovci su pokušali da nasele čak i susednu, italijansku obalu. O slovenskom napadu na beneventanski grad Sipont u zalivu poluostrva Monte Gargano, sačuvan je podatak iz 642. godine, a većina naučnika ovaj pokušaj invazije vezuje upravo za Neretljane.

Svoje ime duguju reci Neretvi, čiji su naziv preuzeli od romanizovanih starosedelaca koje su tu zatekli (lat. Narenta). Običaj da pleme dobije ime po reci čije obale naseljava poznat je kod Slovena: na primer, Vislani u Poljskoj, Strumičani u Grčkoj, Moravci u Češkoj, Bužani po reci Bug u zapadnoj Ukrajini, a kod Srba oblast, a kasnije i država Bosna - po istoimenoj reci čiji naziv je takođe predslovenskog porekla. Osim ovog, Neretljani su nosili i imena Marjani (Primorci) i Pagani, a njihova zemlja zvala se Paganija, Meranija i Krajina. Ovaj poslednji naziv je i najčešći u domaćim izvorima jer su Neretljani naseljavali krajnji severozapad onog dela dalmatinske obale koga su kasnije kontrolisali Srbi, isto kao što se oblast na jugoistoku, blizu reke Bojane na granici sa Vizantijom, takođe zvao Krajina.

Teritorijalna podela balkanskog poluostrva sredinom X veka
(po opisu Konstantina Porfirogenita).

 

Narod sa ostrva Neretve

Prve istorijske podatke o Neretljanima zabeležile su drevne mletačke hronike, iz prve polovine IX veka. Oko 829. godine "poslanik Slovena sa ostrva Neretve" pridošao je u Veneciju da sa duždom sklopi mir i da se pokrsti. Razloge ove posete hroničar ne navodi, ali oni postaju jasniji iz događaja koji slede. Nedugo zatim, Neretljani krše primirje i pljačkaju mletačke trgovce dok su se ovi vraćali iz južne Italije. Novi dužd, Petar Tradenik, poveo je 839. godine flotu na dalmatinske Slovene koji su gusarili po Jadranu. Tada je ugovorio mir sa hrvatskim knezom Mislavom i neretljanskim knezom Družakom (Drosaico, Marianorum judice). I dok se hrvatski gusari jedno vreme ne pominju na Jadranu, dužd je primoran da već sledeće, 840. godine, vodi novi pohod protiv Neretljana u kome je izgubio više od stotinu ljudi, a "on se vratio bez slavlja". U Veneciji je 846. godine zabeležen jedan u nizu napada Slovena, za koga većina istraživača smatra da su ga izveli upravo - Neretljani.

 

Gusari na vidiku!

Iako su naseljavali relativno malu oblast, Neretljani su posedovali jednu od najjačih flota na Jadranu! Na severoistoku sused im je bila druga, mnogo veća srpska kneževina, Zahumlje, a na severozapadu su se graničili sa Hrvatima. Granicu su najčešće delili i sa Splitom, koji je u ranom srednjem veku bio vizantijski grad. Najstariji opis ove kneževine dao je vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit polovinom X veka, u svom poznatom delu De administrando imperio (o upravljanju carevinom). Car ih naziva Pagani i Neretljani (Arentani), a njihovu zemlju Paganija. "Pagani se zovu što ne primiše krst u ono vreme kad su se svi Srbi pokrstili". On navodi i tri župe u Paganiji - Rastoku, Mokro i Dalen, četiri grada - Mokro, Vrulja, Ostrog i Slavineca, kao i ostrva Korčulu (na kome ima i grad), Mljet, Hvar i Brač. Osim što navodi da se župa Dalen ne nalazi na obali, car-pisac ne daje podatke o položaju ovih lokaliteta. Za sada je jedino sigurna ubikacija grada Mokro, središta istoimene župe, koji se nalazio kod današnje Makarske. Omiš, koji se kasnije pominje kao najveće naselje u oblasti, ovde se ne navodi, što znači da polovinom X veka, kao i u više navrata kasnije, nije bio u okviru Paganije.

Srpski nadgrobni spomenik od kamena - mramor, okolina Makarske (XIII - XV vek).

Osim plovidbom, Neretljani su se bavili i trgovinom, uzgajanjem maslina, smokava i vinove loze. Na obroncima Biokova i Mosora i na ostrvima gajili su stoku, a sigurno je da su obrađivali i zemlju. Na osnovu sačuvanih starijih toponima vidi se da je ova oblast u ranom srednjem veku obilovala šumama i močvarama, a obradivog zemljišta je bilo malo. To se poklapa i sa opisom prolaska krstaša kroz ove krajeve, krajem XI veka. Iz kasnijih srednjevekovnih izvora znamo i to da su se u ove oblasti uvozile žitarice, a izvozilo se vino, usoljena riba, suvo voće i dr. Ipak, najunosnija delatnost bila je gusarenje koje je stalno donosilo značajne prihode. Nije isključeno da se plen delio baš onako kako se i danas deli ulov ribe na ovom delu Jadrana: pola plena pripada onom ko je organizovao lov i čiji su brodovi (knez ili župan), a drugu polovinu dele ravnopravno svi učesnici, članovi posada. Tip broda koji su koristili Neretljani zvao se sagena. To je duguljast, relativno plitak brod vitkog trupa i oštrog pramca koji se odlikovao velikom brzinom (lat. sagitta - strela). Brod je imao jarbol, a posadu je činilo 40 veslača, koji su ujedno bili i borci. Sličan tip broda bio je dobro poznat u Mediteranu, gradili su ga i drugi Sloveni, a bliski su im i vikinški drakari, na kojima su skadinavski ratnici počeli češće da pljačkaju zapadnu Evropu upravo u ovo vreme, početkom IX veka. Osim sagene, u upotrebi je bila i kondura, brod sličnog tipa, ali dosta manji, sa posadom od 20 ljudi, kao i manji tipovi brodova i barki.

Rekonstrukcija izgleda sagene, brzog ratnog broda sa posadom od 40 veslača - boraca na kome su plovili Neretljani (X vek).

Dok su Vikinzi pljačkali obale Britanije, Franačke i arapske Španije, u Sredozemlju su najveću opasnost predstavljali arabljanski gusari. Vizantijske flote tada su bile najmoćnija pomorska sila na Mediteranu, ali je njena trgovina sa zapadnom Evropom bila ugrožena od kada su Arabljani 30-ih i 40-ih godina IX veka redom zauzeli bogate gradove Sicilije (Palermo, Mesina) i južne Italije (Brindizi, Tarent, Bari). U takvim okolnostima, pomorski put uz razuđenu dalmatinsku obalu bio je najbezbedniji. Pored Venecije, preko koje se odvijao i najveći deo trgovine sa zapadom, Vizantija je držala i luke Kotor, Dubrovnik, Split, Trogir, Zadar, Rab i Osor. Naravno, nije trebalo mnogo vremena da i oni postanu meta saracenskih gusara. Prvi njihov zalet dublje u Jadran desio se 841. godine, kada je flota od 36 brodova opljačkala i zapalila redom Osor, Ankonu (u papskoj državi), zatim Budvu, Rose, kotorski donji grad i svetomiholjsku Prevlaku u Boki Kotorskoj. U odsustvu većih vizantijskih snaga u Jadranu, venecijanska i dalmatinska flota su trpele ozbiljne poraze.

Arapski napadi na Jadranu kulminirali su petnaestomesečnom opsadom Dubrovnika, koja je otpočela 866. godine. Dubrovački poslanici koji su otišli da mole pomoć od svog vladara, zatekli su na dvoru u Konstantinopolju novog cara, Vasilija I Makedonca (867-886). Želeći da ojača vizantijsku politiku na zapadu, ovaj vladar je poslao stotinu ratnih brodova pod zapovedništvom drungarija flote Nikite Orifa u pomoć opsađenom gradu. Na samu pojavu carske flote u blizini gradske luke, Saraceni su povukli opsadu, a Nikita Orif je preduzeo kontraofanzivu protiv njih u južnoj Italiji. Tokom borbi oko Barija 869-871. godine, u hrišćanskom savezu sa 400 lađa je i kralj Italije Ludvig II, ali i Srbi i Hrvati. Među Srbima, koje su Dubrovčani kao vizantijske saveznike prevezli na svojim brodovima, pominju se Zahumljani, Travunjani i Konavljani, ali ne i Neretljani. Zašto? Pa, oni su u to vreme zabavljeni drugim stvarima. Bave se izgleda onim što najbolje znaju da rade, te sredinom marta 870. godine njihov plen postaju papini poslanici, koji su se upravo vraćali sa crkvenog sabora u Carigradu. To je bio razlog da Vasilije I pošalje flotu koja upokorava dalmatinske Slovene. Pokrštavanje je bilo jedan od ključnih uslova mirovnog sporazuma. Papini poslanici su oslobođeni i stigli su u Rim krajem godine, gde su ubrzo sačekali radosnu vest o oslobađanju Barija 2. februara 871. godine.

Manji brod sa posadom od 8 do 10 ljudi otkriven ispred ulaza u ninsku luku (Hrvatska) - druga polovina XI veka.

Gusarski napadi arapskih moreplovaca nisu zaobišli ni neretljanske obale, o čemu svedoči njihovo pljačkanje ostrva Brača 872. godine. Međutim, Vasilije I je ubrzo proterao Arape iz Tarenta i svih ostalih kopnenih tvrđava, pa je tako zalaganjem vizantijske politike saracensko prisustvo u Italiji i na Jadranu bilo na zalasku. Sa druge strane, kada je carska flota napustila vode Jadrana, Pagani nisu dugo odolevali iskušenjima, pa ih ponovo zatičemo 887. godine u žestokim sukobima sa Venecijom. Te godine dužd Petar Kandijan došao je sa 12 brodova u neretljanske vode i u luci Mokro uništio pet brodova Neretljana. Međutim, u bici na kopnu Mlečani su doživeli poraz, a sam dužd je bio i najveći gubitnik - izgubio je život...

 

U ime oca i sina i... svetoga plena

Početkom X veka istočno od Srbije raste moć Bugarske. Kan Simeon (893-927) nastojao je da pokori svoje balkanske susede i stekne titulu cara. Zbog toga je vizantijski poslanik, drački protospatar Lav Rabduh otišao u Srbiju gde se, na obalama Paganije sastao sa srpskim vladarem Petrom Gojnikovićem (892-917) radi saveza protiv zajedničkog neprijatelja. Ovaj sastanak bio je povod Simeonu da napadne srpske teritorije i, posle više vojnih pohoda, ali i unutrašnjih sukoba, konačno ih osvoji 924. godine. Samo tri godine kasnije, nakon njegove smrti, srpski knez Časlav Klonimirović (927 - sredina X veka) beži iz bugarskog zarobljeništva i uz pomoć Vizantije obnavlja zemlju u ranijim granicama. Opis srpskih zemalja za vreme njegove vladavine zabeležio je car-pisac Konstantin VII Porfirogenit u svom delu, a u okviru njega se nalazi i pomenuti opis Paganije.

Dešavanja na istoku osetila su se i na zapadnim granicama srpskih kneževina. Pritisnuta od strane Bugarske, Vizantija je tražila politički oslonac na zapadu, pa je dalmatinske episkopije prepustila jurisdikciji pape. Zbog toga se u Splitu, uz prisustvo papinih legata i dalmatinskih episkopa, održavaju dva crkvena sabora 925. i 928. godine na kojima su redefinisana crkvena pitanja u ovoj vizantijskoj provinciji. Na prvom saboru odlučeno je da splitska episkopija bude podignuta na rang arhiepiskopije i postane crkvena metropola Dalmacije. Ovo se smatra najznačajnijim događajem u istoriji grada Sv. Dujma, koji je od malog naselja u okviru zidina Dioklecijanove palate ubrzo izrastao u jedan od vodećih istočnojadranskih gradova. Na saboru je pokrenuta i borba protiv službe na slovenskom jeziku i upotrebe glagoljice kojom se tada pisalo u našim zemljama. Saboru su prisustvovali i predstavnici hrvatskog kralja Tomislava i zahumskog kneza Mihajla Viševića, ali se među srpskim velikašima ne pominju i predstavnici Paganije. O mletačko-neretljanskim sukobima imamo vesti i za vreme Časlava Klonimirovića. Venecija šalje 948. godine flotu od 33 lađe protiv Neretljana i to u dva navrata, ali ipak ne uspeva da suzbije njihovu prevlast na Jadranu.

Dva bakarna šlema (VI vek) pronađena uz ruševine bedema kasnoantičkog grada Narone koji je stradao tokom slovenskog naseljavanja doline Neretve.

Povod za novi sukob bio je zarobljavanje četrdesetorice zadarskih građana od strane Neretljana. Budući da je ovaj dalmatinski grad tada bio pod vlašću Venecije, dužd Petar II Orseolo preduzeo je vojni pohod i uz snažnu flotu, 1000. godine, isplovio iz luke na ostrvu Olivolo. Ploveći uz istarsku obalu i Kvarner flota je stigla u Zadar. Formalno zastupajući prava Vizantije čiju je vlast Venecija još uvek priznavala, dužd je u Zadru primio poslanike dalmatinskih gradova koji su mu se pokorili, dok je hrvatske poslanike odbio. I dok je u gradu planirao napad na Hrvate, doznao je da se 40 neretljanskih prvaka vraća iz Apulije na brodovima natovarenim robom iz Italije. Zbog toga je poslao deset brodova koji su kod ostrva Lastovo iznenadili i zarobili Pagane i sproveli ih do Trogira, u koji je ubrzo uplovio i dužd sa glavninom flote. Po imenu nepoznati neretljanski vladar sastao se lično sa duždom i, kako beleži mletački hroničar, pristao na mir. Zarobljenici su oslobođeni, osim šestorice Neretljana koji su zadržani kao taoci. Ipak, pre povratka u Veneciju Petar II je, posle žestoke borbe, zauzeo ostrva Korčulu i Lastovo. Dve godine ranije, kroz ove krajeve prošao je car Samuilo na svom pohodu do Zadra, a tom prilikom pokorio je i srpske zemlje. Kada je car Vasilije II uništio makedonsku državu 1018. godine, Vizantija je obnovila vlast na Balkanu, ali se ovi događaji nisu dugotrajnije odrazili na sudbinu Neretljana.

Crkva Sv. Petra u Priku kod Omiša (druga polovina XI veka), ispred koje se neretljanski vladar Slavac sudio oko 1090. godine sa hrvatskim tepčijom Ljubomirom.

Istorijski izvori prve polovine XI veka ćute o Neretljanima, da bi iz druge polovine ovog stoleća do nas stigli i najstariji domaći izvori o ovom srpskom plemenu. Sveštenik Ivan, rodom Splićanin, 1050. godine je sastavio ispravu u kojoj svoju zadužbinu, crkvu Sv. Silvestra na ostrvu Biševu, jugozapadno od Visa, poklanja manastiru na ostrvu Tremiti. Kao što je to bio običaj u srednjem veku, on to čini pred svojim advokatom, vladarem na čijoj zemlji se nalazi crkva, Berigojem, knezom Primoraca (judice Marianorum). Pored Berigoja, na ispravi su se potpisala i njegova tri župana, Radovan, Bodidrag i Sedrag i satnik Tihan. Iz ovog dokumenta saznajemo da je tada ostrvo Vis i još udaljenije Biševo bilo pod vlašću Neretljana. Bogati splićanin Petar Crni sagradio je 1080. godine u Selu (današnje Jesenice u Poljičkom primorju, između Splita i Cetine), na neretljanskoj teritoriji najpre crkvu, a zatim i manastir Sv. Petra. Iz manastirskog kartulara saznajemo i podatke o tri neretljanska vladara. Jakov, knez Neretljana, u pratnji svojih vitezova i rizničara Zavide, došao je u Poljičko primorje da presudi u sporu oko kupovine manastirskog zemljišta. Iz sličnog razloga pominje se nešto kasnije i Slavac, kralj Primoraca. On je oko 1090. g. ili nešto kasnije došao na granicu svoje zemlje gde se u crkvi Sv. Petra u Priku kod Omiša sastao sa hrvatskim banom Petrom radi nekog spora koji je Slavac imao sa hrvatskim tepčijom Ljubomirom. Petar Crni je iskoristio prisustvo vladara na čijoj zemlji je podigao svoju zadužbinu da presudi u nekom sporu, opet oko vlasništva nad zemljištem. Nažalost, kartular nas ne obaveštava o detaljima spora koji se vodio nedaleko od manastira, ispred crkve Sv. Petra u Priku, između Slavca i Ljubomira. Ipak, iz njega saznajemo da su Slavac i njegov brat i prethodnik na prestolu Rusin, kao i nešto kasnije njegova po imenu nepoznata udovica, bili donatori manastira Sv. Petra u Selu.

Ostaci crkvice Sv. Petra u Selu (fotografija iz 1910. god., pre rušenja crkvice 1918. godine), koju je podigao splitski građanin Petar Crni oko 1080. godine.

Ovi podaci pokazuju da su Neretljani najkasnije u XI veku, ako ne i ranije, počeli da pomažu crkvu i podizanje hramova u svojoj oblasti. Sigurno je da je na to uticala i neposredna blizina dalmatinske crkvene metropole, Splita. Iako je Dalmacija podpadala pod jurisdikciju Rima, posledice crkvenog raskola iz 1054. godine nisu se oštro odražavale na našem tlu. Kroz čitav srednji vek verska tolerancija između pravoslavne i katoličke crkve bila je podržavana od strane srpskih vladara. Slično je bilo i u samom Splitu i drugim dalmatinskim episkopijama gde su se sveštenici (i oni najviši) i dalje ženili i nosili brade i dugu kosu, što je još od ranije bio običaj samo istočne crkve. Crkvena služba u dalmatinskim episkopijama držala se na latinskom, grčkom i slovenskom jeziku. Ovakvo preplitanje uticaja iz Carigrada i Rima slično je onom u susednoj južnoj Italiji, što se odslikava i u umetnosti tog doba. Crkva Sv. Petra u Priku (pred kojom se Slavac sudio sa Ljubomirom) podignuta je u drugoj polovini XI veka i predstavlja jednu od najstarijih očuvanih građevina u oblasti Neretljana. Ona pokazuje preplitanje uticaja vizantijske i preromaničke arhitekture, kao i petnaestak drugih crkava istog tipa podignutih u ovo vreme na području od Pelješca do Boke Kotorske. Ova oblast tada je pripadala srednjevekovnoj Zeti, a gradnja tog tipa crkava vezuje se za versku delatnost prvog krunisanog srpskog kralja, Mihajla Zetskog (oko 1055-1082).

Iz isprave Petra Crnog saznajemo i kako je on kupovao zemljište i kmetove za svoju zadužbinu u tri različite političke oblasti: u poljičkom primorju i na Braču, na teritoriji Neretljana, u Hrvatskoj (Solinsko polje) i u vizantijskom Splitu. Političke i etničke granice između Srba i Hrvata u to vreme nisu bile oštro povučene, a to se oslikava, kao i mnogo puta kasnije, kroz burna događanja iz prve polovine X veka kada se deo srpskih izbeglica i plemstva sklonio u Hrvatsku. Podaci iz kartulara pokazuju i da se socijalna diferencijacija sporo odvijala u ovim kraškim predelima, a da je gustina naseljenosti bila relativno velika. Ljudi su dobrovoljno preporučivali sebe i članove svojih porodica za kmetove svojim bogatim seniorima, ali ih to kasnije nije sprečavalo da se sa njima (a i međusobno) sude oko vlasništva nad zemljištem. Neumorna želja za suđenjem preživela je sve istorijske mene, a ova osobina naših ljudi i danas nam nije strana.

Pojasna kopča (zapon) od zlata, humskog kneza Petra iz 1225. godine, rad splitskih zlatara.

 

Neretljanin te tuži, morstik ti sudi

Neretljanski vladari su sebe nazivali morstici ili sudije (judices), svoj narod Marjani ili Neretljani, a sastavljači crkvenih isprava ih nazivaju i kraljevima. Ilustrativan je primer Berigojeve isprave iz 1050. godine u kojoj ga sveštenik Ivan, sastavljač isprave, naziva kraljem dok se Berigoj ispred svojih župana potpisuje: Ja Berigoj, svedok, sudija Marjana. Rusin sebe oslovljava: Ja Rusin koji sam i morstik. Titule plemstva iste su kao i u ostalim srpskim zemljama: župan, rizničar, satnik, vitez.

Vrh gvozdenog koplja slučajno nađen kod sela Žeževića, na zapadu neretljanske teritorije (prva polovina IX veka).

Na istočnoj obali Jadrana, opadanje Vizantije uspešno je iskoristio zetski knez Stefan Vojislav da se osamostali, a njegov sin, Mihajlo, krunisan je za kralja 1077. g. Godinu dana ranije, krunu iz Rima primio je i hrvatski kralj Zvonimir. Mihajlov sin i naslednik, kralj Bodin (1082-1101) ujedinio je Zetu, Travuniju, Zahumlje, Bosnu i Rašku, gde je postavio svoje župane. Nema pouzdanih podataka da su tada i Neretljani priznavali njegovu vlast, ali okolnost da njihovi vladari nose skromne titule morstika i sudija mogla bi da ukazuje na to.

Istorijski izvori prve polovine XII veka ćute o Neretljanima, a izgleda da su upravo u ovo vreme osamostaljeni humski knezovi uspeli da pripoje svojoj teritoriji Paganiju. Sa druge strane, Venecija je između 1135. i 1145. godine uz pristanak Vizantije osvojila Hvar i Brač. Član raške vladarske dinastije, Desa, pre nego što je i sam kratkotrajno bio veliki župan Raške, vladao je u primorskim oblastima i tada je, 1151. godine na Mljetu podigao benediktinski manastir Sv. Marije. Od XII veka u istorijskim izvorima više se ne pominje Paganija, Meranija ili neretljanska oblast kao politički samostalna celina, a ova imena ustupaju mesto nazivu Krajina. U međuvremenu, najveći rival Neretljana na Jadranu, Venecija, izrasla je u trgovačku i vojnu imperiju.

Um za morem - smrt za vratom...

Sa teritorije Paganije ne postoji nijedno arheološki istraženo ranosrednjevekovno naselje ili nekropola. Ono malo slučajnih nalaza čine nekoliko primeraka oružja i naušnica sa tri jagode iz Makarske, Hvara i Brača, čije fotografije (nažalost) nisu objavljene. Na području između Cetine i Neretve nije bilo romanskih gradova, vizantijskih luka, kao što je to bio slučaj u ostalim delovima Dalmacije, što je Neretljanima omogućilo da slobodno razvijaju svoju plovidbu i mornaricu. Arheološki nalazi iz ruševina antičke metropole Narone, nedaleko od ušća Neretve, pokazuju da ovaj grad nije preživeo napade Slovena u prvoj polovini VII veka. Njegovi stanovnici nisu uspeli da osnuju ni novo naselje nedaleko od starog, kao što je to pošlo za rukom žiteljima antičkog Epidaurusa - da osnuju Dubrovnik (ili Salone - Split). Preostali romanski starosedeoci su, pre nego što su se stopili sa Srbima, svoju tradiciju brodogradnje preneli Neretljanima, koji su je spojili sa opšteslovenskim znanjem o plovidbi koje su doneli sa sobom. U novoj postojbini generacije pomoraca na obali Jadrana, gde se prepliću mirisi mora i mediteranskog rastinja, odrastale su gledajući kako luka oživi svaki put kada brodovi, posle duge plovidbe, mirno pristaju uz dokove. Neko je očekivao i strepeo za svog najdražeg ili se jedino interesovao za uspeh pohoda, a neko je nestrpljivo isčekivao priče o dalekim predelima koji su se krili iza horizonta morske pučine.

Srebrne naušnice, bronzani lančić (IX - X vek), gvozdeno koplje i mač (početak IX veka) sa lokaliteta Mogorjelo kod Čapljine na Neretvi, nekoliko kilometara severno od granice Neretljana, u Zahumlju.

Oblast Krajine pripadala je srpskim kraljevima sve do vremena Stefana Dečanskog. Nakon nemira u zemlji koji su nastali posle smrti njegovog oca, Uroša II Milutina (1321), Krajina se našla u okviru bosanske države, odnosno Hercegovine, sve do dolaska Turaka. Titula srpskih vladara u srednjem veku, između ostalih, sadržavala je i Pomorske zemlje u koje je spadala Krajina, a istu titulu nosio je i Tvrtko I Kotromanjić, od 1377. godine kralj Srbije i Bosne. Svoj vrhunac pleme Neretljana je dostiglo u ranom srednjem veku, ali od vremena kada imamo više istorijskih podataka, ono je izgubilo svoju političku samostalnost, zbog čega je njihova sudbina najvećim delom ostala istorijski nepoznata. Živeći kao krajišnici, na samoj granici Istoka i Zapada, oni su tražili svoj put na kome su se različiti uticaji stalno preplitali. Pleme pomoraca koji su sebe nazivali Marjani nije uspelo da stvori osobena kulturna obeležja koja će kroz burne istorijske epohe stići i do nas, već su se stopili sa većim južnoslovenskim plemenima. Ono što ipak zasigurno znamo o njihovoj prirodi i što su uspeli da nam prenesu, to su specifičan pogled na ekonomiju i svakako, ljubav prema moru...

23.11.2006.

Alhemija i Homo hermeticus

Materija se cepa, stavi tu ementaler i ispadaju kvarkovi, crne rupe, centrifugirani uran i šta sve ne! Tako i sa alhemijom, Hermes i Alhermes – konačno vi ste ti koji bi trebalo da mi date odgovor.

-- Umberto Eko, Fukoovo klatno, 1988.

Omnibus: Jedna od etapa u evoluciji coveka - Homo hermeticus

Samo je jedan među hemijskim, pa samim tim i alhemijskim, elementima koji zaslužuje da bude ogledalo duše. Verovatno ste pomislili na zlato, metal oko koga se vrti onaj praktični deo alhemije. Istini za volju, zlato može mnogo toga. Međutim, budimo neko vreme duhovi prosvećenosti. Upoznavanje sa srednjovekovnim, a i onim starijim kolegama, trebalo bi da bude susret u koji ulazimo sa respektom. Pre dugo priželjkivanog susreta, da vidimo šta bi sa ogledalom duše. Ogledalce je, u normalnim okolnostima, jedini tečni metal – mercurius, tj. živa. Ona se u alhemičarskim spisima označava isto kao i planeta Merkur. Logično. Merkur je, naravno, bitan lik rimskog panteona kome odgovara kolega Hermes iz helenskog. Opet logično, hermetika je ime dobila po Hermesu, ali ne onom iz prethodne rečenice. U alhemiji, nažalost, ništa nije tako jednostavno kao što na prvi pogled izgleda. Ustvari, još je mnogo, mnogo gore. Čak ni o poreklu same reči alhemija ni danas ne postoji konsenzus među planetarnim mudrim glavama. O ciljevima i metodama da i ne pričamo. Ipak, moja omiljena verzija je ona koja nas vraća u vreme Iznoguda i Haruna al Rašida. Dakle, priča prva.

Alhemičarski simboli za zlato i olovo.

Bagdadski lopov

Bagdad, 764. godina. Džafar al Sadik, šesti Imam i naslednik Muhamedovog zeta Alija, bavi se "naučnim obrazovanjem" u Egiptu. Iako popularan, ne može se reći da je imao previše onih koje je podučavao. Logično je onda što mu pažnju potpuno zaokuplja dete više zainteresovano za svet mistike i nauke i višesatno druženje sa knjigama i spisima, nego za brljanje po pesku. Ipak, Džafar al Sadik nije baš slutio da će to dete, Džabir ibn Hajan, postati najveće ime alhemije prvog milenijuma.

Nema sumnje da su se sa ostacima tradicije grčke nauke Arapi susreli preko Egipta, Sirije i Persije. Ono što je u Grčkoj nazivano hemeja, keo ili u Egiptu kem, u Arabiji tada dobija određeni član al i postaje al himija. Jedan od prvih susreta sa grčkom hemijom Arapi su doživeli pri opsadi Konstantinopolja, najvećeg i najjačeg uporišta hrišćanstva. Spaljivanje njihovih drvenih lađa "grčkom vatrom", lako zapaljivom smešom koju nije moguće ugasiti vodom, a čiji se sastav, gle čuda, ni dan danas sa sigurnošću ne zna, nateralo je Arape da se upuste u nešto što su sami nazvali alhemijom.

Džabiru su u ruke dospele knjige i spisi koje su arapski trgovci vekovima prenosili iz Evrope i sa istoka. Sreća njegova bila je i u tome što je živeo u vreme najvećeg uspona Arapskog sveta, ibn Halduna, Šeherezade. Džabiru se, u zapadnom svetu kasnije poznatom kao Geber, pripisuje veliki broj knjiga napisanih u to vreme, mada noviji podaci ukazuju da je deo knjiga napisan kasnije – u IX i X veku i da autor nije jedan čovek nego grupa pripadnika muslimanskog pokreta zvanog Ismailija, čiji je aktivni član bio i sam Džabirov otac (Hajan). Osnovne ideje Džabirovog opusa nadovezuju se na aleksandrijsku alhemiju i teorije Aristotela. Tako i Džabirovo poimanje materije obuhvata četiri principa: toplotu, hladnoću, vlažnost i suvoću, a metali se, u stvari, sastoje od po dva od ovih principa koji određuju karakteristike samog metala – njihove spoljašnje kvalitete, dok su preostala dva principa urođena i predstavljaju unutrašnje kvalitete. Na primer, spoljašnji kvaliteti zlata su toplota i vlažnost, unutrašnji hladnoća i suvoća, inače spoljašnji kvaliteti srebra. Šta je onda potrebno za prevođenje srebra u zlato? Samo prevesti njegove unutrašnje kvalitete u spoljašnje. Jednostavno, zar ne? Međutim, i nije sve bilo baš tako jednostavno. Džabir je smatrao da je za ovakve transformacije, tj. transmutacije kako bi to alhemičari rekli, neophodno prisustvo eliksira. Za njegovo pripremanje koristio je biljne i životinjske supstance, te se po tome razlikuje od većine svojih prethodnika. Pokušavajući da nađe optimalan recept za pripremanje eliksira, Džabir je dao veliki doprinos hemiji koju danas poznajemo. Detaljno je opisao amonijum hlorid, pokazao kako se priprema olovno belilo, destilovao sirće i dobio "jaku" sirćetnu kiselinu, odnosno najjaču poznatu kiselinu starog veka. To je bila razblažena azotna kiselina, za koju je verovao da je barem potencijalno jača od sirćetne.

Alhemičarski simboli za sumpor i živu.

Živa i sumpor, naravno, ponovo zauzimaju bitno mesto u hijerarhiji 'metala'. I Džabir je smatrao da je živa suštinski metal zbog svoje tečne prirode i osobine da reflektuje sopstvenu okolinu, a dušu zadržava u unutrašnjosti nedostupnu očima drugih. Sumpor, neobično sagorljiv, poseduje boju zlata. Sve što je trebalo uraditi svodilo se na određivanje odnosa u kom treba pomešati živu i sumpor (bilo po principima numerologije ili praktično – mnogobrojnim destilacijama) i na taj način dobiti bilo koji drugi metal. U Džabirovim radovima opisane su destilacije velikog broja supstanci životinjskog porekla. Kao proizvodi destilacije uvek se javljaju gas, zapaljiva materija, tečnost i suvi ostatak koji odgovaraju principu četiri elementa i predstavljaju vazduh, vatru, vodu i zemlju. Razdvajajanjem toplote od hladnoće i vlažnosti od suvoće otvaraju se mogućnosti za dalje kombinacije u odgovarajućim proporcijama. Primera radi, evo recepta za izolovanje hladnoće koji navodi The Historical Background of Chemistry:

Sipati vodu u tikvu i dodati supstancu koja poseduje izraženu suvoću, kao što je sumpor ili nešto slično. Tako će vlažnost vode biti osušena suvoćom (sumpora) i toplotom vatre neophodne za destilaciju; vlažnost će biti potpuno spaljena, a od vode će ostati jedino izolovana hladnoća.

Tajna uspeha leži u velikom broju ponavljanja. Vodu treba prvo samu destilovati sedamdeset puta, a zatim dodati sunđer impregniran sušilom, destilovati ponovo, dodati nov impregniran sunđer u destilat i ponoviti destilaciju. Za dobijanje hladnoće neophodno je sedamsto ovakvih destilacija.

Kao rezultat velikog laboratorijskog iskustva, Džabir je napravio mnogobrojne aparate i posude svestrano korišćene od tadašnjih alhemičara. Osim toga, klasifikovao je supstance na "duhove" ili supstance koje potpuno isparavaju u vatri, "metalna tela" ili kovne supstance i "tela" – minerale ili supstance koje se pri kovanju pretvaraju u prah.

Alhemičarski simbol za srebro.

Sledbenik Džabira ibn Hajana bio je persijski alhemičar Al Razi (850–925 g.), kod Evropljana poznat kao Razes. Sa Al Razijem medicinski deo alhemije dobija na značaju. Tako je već tada, zahvaljujući Al Raziju, bio poznat način za pripremanje gipsa i njegova upotreba za fiksiranje slomljenih kostiju. Ovo skretanje alhemije ka medicini nastavio je i Persijanac ibn Sina (979 – 1034 g.), poznat pod imenom Avicena, jedan od najznačajnijih lekara u vreme između antičkog perioda i rađanja moderne nauke. Poučen neuspesima ranijih vekova, nije verovao u mogućnost dobijanja zlata iz drugih metala, te je po tome bio i ostao izuzetak među alhemičarima.

Arapski alhemičari su, nesumnjivo, bili i naučnici i tehnolozi. Najvrednije nasleđe koje su nam ostavili, ipak, nisu ni sirće, ni gips, već sama ideja alhemije. U tadašnjoj Evropi, nažalost, nije bilo nikoga ko bi to znao da ceni. Valjalo je sačekati još barem dva veka da se u glavama evropskih mudrijaša iskristališe koncept eksperimenta i da neko počne sa prevođenjem arapskih i antičkih tekstova. Zahvalnost za to dugujemo pre svega Albertusu Magnusu, čoveku koji je još za života stekao atribut magnus (veliki). I Rodžeru Bekonu takođe. Alhemija se početkom XIII veka vraća na prostore našeg kontinenta.

Umetnička predstava jedne alhemičarske "laboratorije".

Elixir Vitae i kamen mudrosti

Kineske vladare je alhemija interesovala mnogo više kao umetnost pravljenja eliksira besmrtnosti nego kao šansa za relativno jeftino bogaćenje. To, naravno, ne znači da tamošnji alhemičari nisu pokušavali da u "laboratorijama" smućkaju zlato, nego da ih je ono interesovalo najviše iz gastronomskih razloga, tj. kao ponuda vladarima za "prilog uz večeru", nakon čega bi usledila odgovarajuća nagrada. Verovalo se da ako jede zlato, čovek postaje besmrtan sa gotovo neograničenim mogućnostima. O tome svedoči sledeći odlomak iz The Historical Background of Chemistry:

Dugovečnost je od primarne važnosti za konačni trijumf. Kao nekvarljivo, zlato je najvrednija postojeća stvar. Hraneći se zlatom postiže se dugovečnost. Zemlja, putujući kroz sva godišnja doba, ocrtava granice i definiše pravila za poštovanje. Zlatni prah se, nakon prispeća u pet unutrašnjih organa, širi maglovito, kao vetrom nošena kiša. Isparava i prodire do ivica tela, koje nakon toga postaje podmlađeno, seda kosa ponovo potamni, novi zubi rastu na mestu ispalih. Starac će ponovo postati mladić, staroj ženi će se vratiti devojaštvo. Ovakvim promenama čovek postaje imun na nedaće života, postaje čen-jen (pravi čovek).

Imajući u vidu da su kao osnovne supstance za pripremanje eliksira korišćeni živa, sumpor, olovo i srebro, mora se priznati da podatak da je nekoliko vladara umrlo od posledica trovanja i ne zvuči neobično. Kako religije u Kini, za razliku od zapadnih religija, nisu obećavale večiti život, okretanje alhemiji u nadi da ona može pomoći u ostvarivanju besmrtnosti deluje potpuno logično.

Proces sublimacije.

Ono što je kasnije nazvano eliksir, ili kamen mudrosti, koristili su još u Aleksandriji krajem stare i početkom nove ere, mada ne pod navedenim imenom. Mišljenje da se promene u makrokosmosu ponavljaju i u mikrokosmosu predstavljenom živim bićima, bilo je svojstveno tadašnjim alhemičarima. Verovalo se i da je duh sastavni deo svih stvari i da promene nastaju delovanjem duha na telo. U mikrokosmosu, tj. u biljkama i životinjama, telo umire ostavljajući seme koje pod dejstvom duha brojnim promenama postiže savršenstvo sopstvene vrste. Logično, istim sledom bi trebalo da se dešavaju i promene u makrokosmosu. Zato je prvo neophodno "ubiti" metal sa kojim se radi, uništiti njegove osnovne metalne karakteristike tako da postane crn, tj. bez prisustva boja. Ova faza u pravljenju zlata zvala se melanosis. Sledilo je izbeljivanje ili leucosis (dobijanje srebra) i zatim dobijanje zlata ("požućivanje") ili xanthosis. Ponekad je sledilo i finalno dobijanje sjaja i čišćenje dobijenog zlata ili iosis. Da bi sve ovo išlo mnogo brže dodavane su "klice" srebra i zlata u odgovarajućim koracima. Na postojanje supstance koja ubrzava ovakve procese prvi je konkretno ukazao Zosimos od Panopolisa (ca. 300 g.n.e.) i nazvao je tinkturom. Drugo često upotrebljavano ime u to vreme je bilo "prah" odnosno xerion što arapskim dodatkom člana al i transformacijom u latinskom prelazi u elixir, ili kamen mudrosti čime je istaknuta neorganska priroda i sposobnost ovakve supstance da izvrši finalnu transformaciju. I junak naše prve priče je verovao u mogućnosti eliksira odnosno kako Elijade navodi:

...ovog kamena što nije kamen, dragoceni predmet, a bez ikakve vrednosti, predmet bezbrojnih oblika, a bez oblika, tog neznanca koga svi poznaju... i samo onaj ko zna kako se spravlja Kamen mudrosti, razume reči koje se odnose na njega.

Sa razvojem "medicinskog" pravca alhemije, eliksir dobija i šire značenje. Filipus Teofrastus Bombastus von Hohenhajm (1493 – 1541 g.), koji je sam sebe nazvao Paracelzus, slično Aviceni pet vekova ranije, skreće alhemiju od pravljenja zlata ka medicini. Cilj alhemije, po njemu, nije bio da otkriva tehniku transmutacije, nego da priprema lekove protiv svakojakih bolesti, te on ceo svoj radni vek posvećuje traganju za kamenom mudrosti u svojstvu eliksira života. Da li ga je našao? Sam je verovao da jeste iako su pedesetak godina kasnije njegove radove, postavljene na konceptima bliskim konceptima moderne hemije, svodili pod šarlatanstvo.

U XVI veku osim razvoja medicinskog pravca alhemije dolazi i do pravog procvata ezoterične strane alhemije, ali o tome u sledećoj priči.

Alhemijsko carstvo

XVI i početak XVII veka u Evropi po mnogim parametrima predstavljaju krajnje interesantan period istorije ove naše nazovi civilizacije. Luter uspeva da pocepa dobar deo kontinenta na dva suprotstavljena bloka i izazove stogodišnji rat. Đordana Bruna i veliki broj veštica oba pola Inkvizicija pretvara u neprijatne uspomene i gust dim. Šekspir piše o Romeu i Juliji. Galilej demonstrira kako bi eksperiment mogao imati nekakve veze sa naukom i kako bi na tom konceptu valjalo raditi. A za sve to vreme u visokom društvu jako dobro instalirani alhemičari pokušavaju da osnuju sopstevnu imperiju.

Džon Di (1527-1608).

Ključno ime ove priče, ako izuzmemo gore pomenute alhemičare, bio je Džon Di (1527 – 1608 g.), engleski matematičar. Di se razumeo u mnogo toga. Kažu da je Frensis Drejk na svojim putovanjima koristio navigacionu opremu koju je konstruisao Džon Di. Kažu da je imao ličnu biblioteku od 6000 naslova koju su mu jednom prilikom zajedno sa kućom spalili zemljaci. Takođe kažu i da ga je kraljica Elizabeta posebno simpatisala i da mu je malo toga bilo uskraćeno, a prohtevi mu nisu bili mali.

1582. godine Džon Di iz Londona odlazi na privremeni rad u Prag. Tadašnji car Bohemije, Rudolf II, imao je ambiciju da od Praga napravi alhemijsko čudo, zlatni grad i dobro mu je išlo. Kad je Edvard Keli, Dijev saradnik, ukazao na postojanje manuskripta u kom se, verovatno, nalazi odgovor na pitanja života, Vaseljene i svega ostalog, Rudolf je bez problema izdvojio 14.000 dukata i kupio im neophodnu literaturu. Diju i Keliju nije uspelo da dešifruju tekst, kao ni kod-brejkerima na engleskom dvoru nešto kasnije, a baš kao ni kriptoanalitičarima CIA-e 400 godina posle Dija (u pitanju je čuveni Vojnićev manuskript (Voynich)). Bez obzira na manuskript, Diju je, ipak, dosta toga polazilo za rukom.

Pre nego što se Di pred kraj svog života vratio u Englesku, uspešno je dovršio svoj projekat sa, bez sumnje, najvećim impakt faktorom – alhemijsko obrazovanje dvojice talentovanih asistenata, Mihaela Majera i Johana Andree. Po svemu sudeći, učenici su bili još ambiciozniji od učitelja, te odlaze kod mladog princa Frederika V (Hajdelberg), nude mu perspektivan alhemijski program i nagovaraju ga da se oženi engleskom princezom jer bi to, po njihovom mišljenju, bio dobar strateški potez. Frederik prihvata sve ponuđene predloge i eto svadbe, nadaleko čuvene ne zbog samog čina već zbog alegorijskog pamfleta koji je opisuje – Alhemijsko venčanje Kristijana Rozenkrojca. Knjigu je, verovatno, napisao Johan Andrea. Međutim, ko je Kristijan Rozenkrojc? Na ovo pitanje ću, ipak, samo slegnuti ramenima i uputiti vas na majstore igre kakvi su, recimo, Umberto Eko i Herman Hese, pa neka vas oni lično zbunjuju svojim idejama i interpretacijama. Bilo kako bilo, nadalje alhemija i rozenkrojcerijanstvo idu ruku pod ruku. Hajdelberg postaje alhemijski centar sveta i pravi magnet za ljude od nauke, umetnike, filozofe, ali i talentovane varalice. Nešto kasnije umire Rudolf II, pa su raspisani izbori za novog cara (takav beše običaj u Severnoj Ligi). Kao što već, verovatno, i sami pretpostavljate gore pomenuti mladoženja uz "skromnu" pomoć svojih savetnika Majera i Andree pobeđuje na izborima. Svita se seli u Prag i Majer postaje premijer. Svi uslovi za nastanak alhemijske imperije su tu. Međutim, ispostavilo se da je ovo, u neku ruku, bio račun bez krčmara. Katoličkom jugu se ideja i nije preterano dopala, pa su nastavili sa pripremama za stogodišnji rat, koji je, doduše, potrajao samo trideset godina. Krčmar je u ovom slučaju bio Džejms, engleski v.d. kralj. Pretpostavka da će Englezi priskočiti u pomoć ako Habsburgovci napadnu Prag beše razumna, ali potpuno pogrešna. Car Frederik i alhemijska imperija nisu potrajali ni godinu dana. Frederik V je ubijen je u Pragu 1619. godine isto kao i njegov "veliki vezir", Majer. Na mestu gde je Majer okončao karijeru danas se nalazi Ulica alhemičara. Alhemičarske laboratorije, a sa njima i snovi o jednom boljem svetu, behu potpuno uništene. Međutim, kraj ove priče istovremeno je početak jedne druge legende, legende o hermeticizmu i rozenkrojcerima.

Prikaz peći za destilaciju.

Pre nego što stavim tačku na priču i lukavo izbegnem pripovedanje legende, mislim da bi trebalo razmisliti o interesantnoj pojavi da ključni lik zlatnog doba alhemije nije imao ama baš ništa sa retortama i aparatima za destilaciju. Di je bio matematičar. Šta više, najbolji engleski matematičar svog vremena. Očigledno, alhemiju nema puno smisla posmatrati samo kroz njenu egzoteričnu varijantu, transmutaciju materije koja vremenom izrasta u današnju hemiju, odnosno medicinu. Ideja alhemije je transmutacija, pre svega, duše, što je, priznaćete, projekat na kom svi manje-više i dan danas radimo. Kako kaže Corpus Hermeticum, izvor sveg alhemijskog učenja, ta transmutacija čoveka može odvesti prilično daleko, čak do božanskih visina jer "čovek je brat božiji". Jasno, Inkvizicija nije imala baš puno razumevanja za takve ideje. Stoga su alhemičari stvorili svoj sistem znakova i tajni jezik komunikacije. Istina malo su preterali u kriptovanju sopstvenih ideja, pa su, ponekad, više vremena provodili u dešifrovanju tekstova nego u laboratorijama. Sve u svemu, alhemija je bila jedna valjana philosophia naturalis svoga vremena. Šteta što nije mogla da potraje. Alhemija nije izdržala pojavu diferencijalnih jednačina, trodimenzionalnog prostora i mehanicističkog determinizma. Ubice se zovu Dekart, Njutn i Lajbnic, dok su grobari prvoborci industrijske revolucije. Ironija je u tome što je i Njutn u svojoj laboratoriji pokušavao od jeftinog metala da napravi zlato. Uzgred, prst sudbine je uredio da među vojnicima koji su 1619. godine osvojili Prag bude i jedan dvadesettrogodišnji Francuz – Rene Dekart. Nagradno pitanje – Ko je ubio Mihaela Majera?

23.11.2006.

Pad Rimskog Carstva

Među velikim delom stanovništva Rimskog Carstva bilo je rašireno verovanje da je sudbina pojedinaca i države unapred određena, te da je buduće događaje moguće na nekin način predskazati. Tako je, baš kao i kod savremenih ljudi, vladalo uverenje da različita znamenja najavljuju ishod budućih povoljnih ili nepovoljnih dešavanja. Jedini problem, kao i danas, bio je taj što bi punog smisla znamenja postojali svesni tek nakon što bi se neželjeni događaji - već odigrali.

Izgled sarmatskog konjanika. prepoznatljiv po pancirnoj košulji od koštanih pločica, dugom konjaničkom koplju i i kupastom šlemu.

Šezdesetih godina IV veka teško da je iko od podanika Carstva predosećao katastrofu koja će uslediti. Život se odvijao sličnim tokom kao i predhodnih sedamdeset godina, a rimski carevi su manje-više uspešno branili granice države od upada varvara i duž Limesa podizali nova utvrđenja. U gradovima su ljudi uživali u trkama dvokolica, a seljaci su s mukom obrađivali zemlju i plaćali poreze. I dalje su trajala prepucavanja pagana i hrišćana, pa i hrišćanskih frakcija među sobom, a tu i tamo izbila bi i po koja pobuna.

Međutim, veliki istoričar pozne antike Amijan Marcelin kaže da su se upravo u to vreme pojavila i prva znamenja propasti. (Naravno, ovo delo je napisano nekoliko godina nakon tih događaja.)

"Naime posle mnogih verodostojnih proročanstava proroka i gatara, počeli su da skaču psi i zavijaju vukovi, noćne ptice pevale su nešto žalosno i plačno, a mutni izlasci sunca zatamljivali su jutarnji sjaj. Viđena je krava presečenog dušnika kako mrtva leži, a njena smrt predskazivala je opštu nesreću".

Kada su u Halkedonu razgrađivane zidine grada kako bi se od tog materijala napravila kupatila u Konstatinopolju, u temelju zida otkriven je pravougaoni kamen sa uklesanim stihovima:

A kad rosne devojke kroz grad u igri
okreću se veselo ovenčanim ulicama
i kad zlosrećni zid bude odbrana banje
tad će bezbrojna plemena široko rasutih ljudi
s oružjem preći preko lepotokog Istra
i razoriti skitska polja i mezijsku zemlju
ali kad bezumnom nadom na Panoniju krenu
to biće kraj bitke i života im.

Godine 372, zajedno sa notarom Teodorom, veći broj ljudi je zatvoren i optužen za zaveru i pripremanje prevrata. Među osumnjičenima bili su Patricije i Hilarije, optuženi za proricanje uz pomoć tronošca, u potazi za odgovorom ko će naslediti sadašnjeg cara. Jedan od odgovora je bio QEW. Ovo je trebalo da predstavlja prvi slog imena budućeg imperatora. Opet, drugi se odgovor sastojao iz stihova koji su predskazivali sudbinu zatvorenika, ali i imperatora:

Tvoja krv će biti osvećena, a njima
besna Tisifona sprema gadan kraj
dok Ares besni na Mimantovoj ravnici.

Car Valens se upravo zbog ovih stihova klonio planine Mimant u Maloj Aziji. Ipak, on gine u boju kod Hadrijanopolja, gde, nakon toga, pronalaze stari grčki nadgrobni spomenik sa natpisom - Mimant.

Katastrofa koja je usledila postala je velika fascinacija budućih generacija. Počevši od Gibona (XVIII vek) i njegovog dela, sve do naših dana ova tema je stalno privlačila pažnju istraživača prošlosti.

Gotska porodica prilikom povlačenja pred Hunima. U njihovom prevoznom sredstvu i odevanju nije postojalo ništa specifično što ih je razlikovalo od ostalih prekodunavskih varvara.

Invazija ili odumiranje?

Obično se događaji koji su usledili nakon hunskog upada u evropske stepe (rušenja velikih plemenskih saveza Gota, migracija ovih varvara na teritoriju Rimskog Carstva i njihova pobeda nad rimskom carskom vojskom kod Hadrijanopolja) uzimaju kao ključna tačka evropske istorije. Strašan poraz rimske vojske nanet od strane gotsko-alanske koalicije, konačno je otvorio vrata Carstva varvarskim najezdama, koje su za nepunih sto godina u potpunosti izmenile sliku stare Evrope.

Na ovom mestu trebalo bi reći da je to bila propast samo zapada, a da je Imperija na istoku živela mnogo duže, sve do turskog osvajanja Konsatinopolja 1453. godine, doživljavajući drastične promene, pa se na kraju razlikovala od poznog Carstva taman toliko koliko se i Dioklecijanova imperija razlikovala od Avgustove. Zbog toga ispravnije je zaključiti da je s kraja IV veka počelo nestajanje Rimskog Carstva kao sveobuhvatne mediteransko-evropske civilizacije, ključnog političkog i ekonomskog faktora na čitavom evroazijskom prostoru. Postavlja se pitanje, da li su slom Imperije i poraz istočne vojske kod Hadrijanopolja bili neizbežni koraci posrnulog carstva, ili je odlučujuću ulogu u ovoj propasti imala ljudska pohlepa i sujeta, kako je to zapazio još očevidac i hroničar ovih dešavanja - Amijan Marcelin.

Savremeni istraživači pozne antike podelili su se na osnovu gledišta u dva “tabora”. Prvi smatraju da su uzroci propadanja bili ponajviše unutrašnje prirode, dok drugi veruju da su spoljni faktori (varvari) bili od presudnog značaja. Pri tome se naglašava presudni uticaj jednog faktora, ili kombinacija velikog broja uzroka. Često se Rimsko Carstvo posmatra kao izolovani entitet, ili se Germanima pripisuje prenaglašena uloga kao "grobarima" Zapadnog rimskog carstva.

Prva tumačenja javila su se kod savremenika i aktera ovih dešavanja. Preostali rimski pagani videli su uzroke propasti u hrišćanima, koji su se odrekli državnih bogova. Sa druge strane, Blaženi Avgustin, episkop Hipona, jedan od velikh teologa zapada i očevidaca invazije Vandala, imao je savim drugačije gledište. U delu O Božijoj državi, on tvrdi je da su sva dešavanja deo velikog božanskog plana i neizbežan korak ka silasku Nebeskog Jerusalima.

Prilično rano su se pojavile (a neke još uvek opstaju) takozvane "seed" teorije, koje tragaju za uzrocima propasti u što daljoj prošlosti i vremenu prosperiteta Imperije. Uzrocima koji će postati pokretači dešavanja između IV i VI veka. Tako je Gibon, jedan od prvih istraživača ovog problema (Propast i pad Rimske Imperije), povezivao uzroke propadanja sa vremenom dinastije Antonina. Piter Braun (Peter Brown) je u svojim radovima ignorisao pad Carstva i invaziju varvara, držeći se prekretnica istorije koje ukazuju na kontinuitet Imperije na istoku, ali i na transformaciju zapada u ranosrednjovekovna društva. Treba pomenuti i mišljenje istoričara Rostovceva, koji je presudnu ulogu pridavao varvarizaciji Rimskog Carstva. U svakom slučaju, do sada je najuspešnija sveobuhvatna studija Džonsa (A. H. M. Johns) The Later Roman Empire, čije monumentalno delo i trag u razmišljanju sledi i ovaj rad.

Borba rimske vojske sa varvarima. Krajem IV veka veći deo rimske vojske bio je slabog morala i loše obučen za rat.

Glavobolje careva i podanika

Ovaj odeljak je najrazumljiviji ljudima koji su poslednje dve decenije proživeli u Srbiji. Veliki broj istovetnih ili sličnih problema, stotinama godina pritiskao je i podanike Rimske Imperije, tako da će biti lako zamisliti kako su se osećali stanovnici (posebno pograničnih provincija) posle višedecenijskih pritisaka.

Unutrašnje propadanje i transformacija Rimske Imperije bio je dugotrajan proces. Prve naznake krize počele su se osećati nakon Hadrijanove vladavine. U tom vremenu nekontrolisano su se trošila sredstva na obnovu i izgradnju hramova, termi i drugih javnih građevina, a uz to su išla i velika žrtvovanja, skupe religiozne procesije i brojne igre koje su uveseljavale proleterijat. Socijalni mir je kupovan velikim distribucijama žita, vina i ulja gradskoj sirotinji. Spoljna trgovina bila je stalno u deficitu u odnosu na istočne države odakle su uvožene luksuzne robe (tkanine, začini, dragulji, slonovača...). Tako, već je filozof i imperator Marko Aurelije bio prinuđen da, zbog ratova sa Markomanima i Kvadima 167. godine, proda carske dragulje i nameštaj iz palate!

Vojni krugovi su iskoristili neefikasan sistem nasleđivanja carske vlasti kako bi njima pripala ključna uloga u ovim dešavanjima. Rezultat je bio period koji se danas često naziva vojnom anarhijom, u kome su, od čak 27 imperatora za redom - samo dva umrla prirodnom smrću. Posledice su bile slabljenje centralne vlasti i odbrambene moći države. Izlaz iz teške ekonomske i socijalne situacije Rim je pronašao u izrazitoj apsolutističkoj formi vladavine, koja počinje sa Dioklecijanom godine 284.

Neki naučnici misle da su faktori nezavisni od ljudi - ispošćeno zemljište, epidemije malarije i kuge - ključni u propasti Imperije. Pored toga, kao jedan od uzroka dugotrajne demografske krize, pominje se čak i uloga toksičnog olova koje je bilo prisutno u kuhinjskoj gleđosanoj keramici i vodenim cevima!

Kuga je u više navrata harala Rimskom Imperijom, a 180. godine skoro jedna četvrtina (!) žitelja Carstva stradala je od ove zarazne bolesti. Slična pošast se dogodila u periodu između 252. i 267. godine, u kojoj je veliki grad Aleksandrija izgubila dve trećine stanovništva.

Velikoj depopulaciji doprineli su i, skoro neprekidni, spoljni i unutrašnji sukobi, koji su u velikoj meri smanjili broj kvalitetnih vojnika i civilnog stanovništva. Na ovo gledište se nadovezuje tzv. biopolitička teorija, koja zagovara scenario po kojem je došlo do istrebljivanja najboljeg soja ljudi. Egzekucije i brojni građanski ratovi praktično su ostavili državu bez društvene elite.

Političko rešenje za krizu stanovništva pronađeno je u obimnom prihvatanju varvara u carsku službu. Tako je započela germanizacija i varvarizacija armije. Tako, pojedini delovi Imperije postali su de facto varvarizovani još pre nego što je Velika seoba stvarno počela.

Visoki porezi, koji su pritiskali stanovništvo, proistekli su iz stalnog povećanja vojnog budžeta zbog čestih ratova i invazija varvara. Posle plaćanja svih poreza i nameta, seljacima i gradskoj sirotinji ostajalo je jako malo sredstava za brigu o vlastitoj porodici, što je dovelo do povećanja ionako velike smrtnosti dece stare do godinu dana. Antropološke analize skeletnih osataka iz pozne antike u čitavoj Evropi pokazuju da je smrtnost novorođene i sasvim male dece prelazila 35%!

Alternativna, tzv. psihološka teorija predlaže rešenje po kome je jedan od presudnih uticaja bilo slabljenje morala ili "gubljenje nerava" stanovnika Carstva, koji su stalno živeli pod različitim vrstama pritisaka i u strepnji. Ovo gledište se posebno odnosi na na pogranične provincije, koje su često bile poprište ratnih dejstava i epidemija boleština. Otuda i ne čudi što je i ukupni moral stanovništva bio jako nizak.

Ključno ishodište svih ovih neprilika bio je nedostatak javnog duha ili građanske svesti, koji se često manifetovao pasivnošću stanovništva u odnosu na sva ključna dešavanja. Ova pojava bila je masovna na zapadu, gde su Rimljani mirno posmatrali kako im varvari otimaju zemlju. Vekovima su nenaoružani građani uživali zaštitu rimske profesionalne armije, što znači da je veliki deo stanovništva bio nesposoban za odbranu. Pored toga, postalo je uobičajeno i izbegavanje osnovnih građanskih dužnosti.

Rivalstvo Zapada i Istoka, proisteklo iz različitih jezičkih i kulturnih tradicija, kulminiralo je nakon formalne podele na istočni i zapadni deo carstva 395. godine. Istok je imao daleko brojnije i bogatije stanovništvo, kao rezultat razvijenijeg gradskog života i većeg broja urbanih središta. Na istoku, gde je postojao veliki broj srednjih zemljoposednika, bogatstva su bila ravnomernije raspoređena među građanima. Na zapadu je ono bilo uglavnom koncentrisano u rukama malobrojne i moćne aristokratije. Zbog velikih privrednih resursa istok je imao dovoljno novca da kupuje mir i novcem usmerava kretanje varvara ka zapadnim delovima Imperije, gde su vladari obično grcali u finansijskim problemima.

Prikaz rimskog trijumfa nad varvarima na jednom sarkofagu iz III veka.

S one strane Dunava

Može se reći da je Rimska Imperija bila sa svih strana okružena potencijalnim neprijateljima, sa kojima su se sukobi stišavali i razbuktavali vekovima. Za ovu priču ključan je južni deo evropskog Limesa, odakle potiču varvari koji su potkopali moć Carstva. Od rimskog napuštanja provincije Dakije 272. godine, granica se pružala uglavnom duž toka Dunava. Prostor između donjeg Dunava i Dnjepra naseljavao je veliki broj varvarskih plemena udruženih u više velikih plemenskih saveza. Počevši od prve polovine III veka, vladajuća vojno-politička uloga u ovim krajevima pripadala je istočnogermanskim plemenima. Njihove plemenske države sa kraljevima na čelu, okupljale su niz plemena različite etničke pripadnosti. Arheološki tragovi pokazuju da su Goti i pored vladajuće uloge na ovom prostoru činili manjinu stanovništva. U svakom kraju ove ogromne teritorije, preovlađivao je neki drugi narod: Dako-Geti, Bastarni, Sarmati, Sloveni... Materijalnu kulturu koja je pripadala ovim narodima, registrivanu na više hiljada lokaliteta, arheolozi su nazvali Černjahovskom kulturom po nalazištu Černjahov u blizini Kijeva. Na ovoj teritoriji nisu registrovani začeci urbanog života. Većinu naselja predstavljala su sela u kojima je živelo između 100 i 300 stanovnika. U zavisnosti od oblasti, preovladavao je različiti tip kućne arhitekture: zemunice i poluzemunice, nadzemne kuće od drveta i blata, a u manjem broju i kamene građevine.

Karta poznog Rimskog carstva i pojedinih varvarskih plemena u susedstvu.

Arheološka istraživanja prostora černjahovske kulture pokazala su da je dominantna privredna grana stanovništva bila proizvodnja žitarica. Poljodelstvo je značajno bilo unapređeno upotrebom gvozdenog rala, a proizvodnja hrane - rotacionim žrvnjevima. Ova proizvodna sredstva su uz grnčarsko kolo bila najviša tehnička dostignuća černjahovskog stanovništva. Pljačka se kao oblik privređivanja arheološki teško može identifikovati, ali se iz istorijskih podataka može naslutiti njena značajna uloga, bar za jedan deo stanovništva. Ovo pitanje je umnogome povezano i sa društvenim i etničkim odnosima.

U vremenu pre formiranja černjahovske materijalne kulture, stanovništvo ovog prostora aktivno je učestvovalo u ratnim sukobima i pljačkaškim pohodima okrenutim ka teritoriji Rimskog Carstva. Međutim, stanje se bitno pogoršava dolaskom istočnogermanskih plemena na Dnjestar i donji Dunav (230-260 g.), gde su, u zavisnosti od oblasti, nametali vlast i terali lokalno stanovništvo na savezničke odnose. Nema sumnje da su na tom prostoru Germani predstavljali manjinu stanovništva, koje je snagom oružja kontrolisalo ogroman prostor i druge plemenske zajednice. To ne znači da se i ova germanska plemena nisu bavila zemljoradnjom, ali im je vojna nadmoć obezbeđivala položaj ekonomske i političke elite. Istraživanje nekropola potvrđuje složenu socijalnu sliku sastavljenu od plemenske aristokratije, sveštenika, ratnika, zanatlija i zemljoradnika. Može se pretpostaviti da su se Goti bavili “parazitskom” ekonomijom, odnosno eksploatacijom potčinjenog stanovništva (pre svega černjahovskih plemena), da bi se kasnije takav odnos preneo na lokalno rimsko provincijsko, pretežno ruralno stanovništvo. Sličan model vlasti uspostavili su zapadni Goti nakon naseljavanja u Hispaniji i Južnoj Galiji, gde su sa relativno malim brojem ljudi (oko 10%) naseljenim među domorodačko stanovništvo, uspevali da ekonomski i politički kontrolišu ogromnu teritoriju Pirinejskog poluostrva. Pored toga, kontrolisali su i trgovinu sa Rimljanima kojima su izvozili žitarice, krzna i slične proizvode, a kupovali od njih - uglavnom ulje, vino, staklo i druge luksuzne proizvode.

Hunski ratnik prema opisu Amijana Marcelina.

 

Godine 378, meseca avgusta, 9. dana...

Niz tragičnih događaja po Carstvo započeo je napadom Huna na Alane - sarmatski narod koji je živeo na levoj obali Dnjepra. Nakon njihovog pokoravanja i prinudnog savezništva sa Hunima, usledio je zajednički napad 372. godine na plemenski savez Greutinga, kralja Hermanariha, čija se teritorija nalazila na na desnoj obali Dnjestra. Posle dugotrajnih borbi i smrti Hermanariha, te samoubistva njegovog naslednika Vitimira, Greutinzi su pod vođstvom Alateja i Safraka otpočeli povlačenje prema Dnjestru. U isto vreme, jedan drugi plemenski savez, Teuringa sa donjeg Dunava (južne oblasti černjahovske kulture), postavio je odbranu na Dnjestru i upravo ovi događaji su označili kraj ogromnog broja černjahovskih naselja. Migracijama je zahvaćen ogroman prostor, od Markomana i Kvada pa sve do Crnog mora. Nakon neuspešne odbrane, jedan deo Teuringa se povukao u Karpate, dok je drugi, pod vođstvom Alaviva, zamolio cara Valensa da ih primi na teritoriju Carstva. Njihova molba bila je prihvaćena, dok je istovetan zahtev Greutinga odbijen. No, nešto kasnije, oni su iskoristili priliku i prešli reku bez dozvole.

Na ovaj način, deo stanovništva černjahovske kulture našao se na teritoriji provincija Male Skitije i Druge Mezije, dok se ostatak zadržao na teritoriji današnje Rumunije. Rimljani nisu ispoštovali dogovor, pa umesto da dođe do planske podele zemlje, počelo je maltretiranje varvara od strane državnih službenika. Teška situacija i glad u kojoj su se našli naterala ih je na pobunu protiv Rimljana. Usledio je period pljački seoskih dobara i manjih utvrda. Ozbiljno izazvan, sa istoka je dolazio car sa vojskom, kako bi obuzdao nemire, a u pomoć mu je krenuo i savladar Gracijan sa zapada.

Valens, koji se vratio iz Male Azije, bio je pogrešno obavešten od izviđača da se broj varvara kreće oko 10.000. Pored toga, neki ljudi iz carevog okruženja podsticali su ga na borbu pre nego što stigne njegov savladar Gracijan, smatrajući pobedu unapred dobijenom. Procenjuje se da je ukupan broj Valensove vojske dosezao do oko 40.000.

Do okršaja je došlo oko podneva, 9. avgusta, na oko 14 km udaljenosti od Hadrijanopolja (danas Jedrene u Turskoj). Carska vojska je zatekla varvare kako su rasporedili kola u krug, očekujući napad. Desno krilo rimske konjice bilo je istureno, dok se bojni poredak ostatka vojske (posebno levog krila), jako sporo formirao. U tom trenutku, varvarska konjica je još uvek bila dosta udaljena od bojnog polja, a Rimska vojska je bila pritisnuta umorom, žeđu i gladi zbog usiljenog marša i jakog sunca. Jedan deo vojske je ishitreno krenuo u borbu kad se pojavila i varvarska konjica Alteja i Safraka sa Hunima, napadajući bokove rimske vojske. Levo krilo rimske vojske uspelo je da se probije do varvarskih kola, ali je ostatak konjice napustio bojno polje potisnut naletom varvarske konjice. U tom trenutku, rimska pešadija našla se uklještena sa tri strane varvarima. Ljudi su bili među sobom toliko zbijeni, da nisu mogli nesmetano da barataju oružjem, a ni da formiraju odbrambenu liniju. Tako velika gužva onemogućavala je bekstvo, a na tom mestu je najveći deo rimske vojske stradao pod kišom varvarskih strela i kopalja. Upravo ovde, smrt je našao i sam imperator. Ujedno, savezničke pomoćne jedinice, sastavljene uglavnom od varvara, napustile su poprište bez borbe. Rezultat bitke, katastrofalan po Rimljane, bio je - preko dve trećine poginulih rimskih vojnika!

Osokoljeni ovom važnom pobedom, varvari su sve do 382. pljačkali i ratovali po balkanskim provincijama, sve dok se nisu sporazumeli sa carem Teodosijem.

Prikaz bitke kod Hadrijanopolja, kada je došlo do napada rimljana varvarski kamp. Rimljani su napali i ako nisu formirali u potpunosti bojni red. U drugoj fazi, u bitku se uključuje varvarska konjica koja uspešno potiskuje i izbacuje iz borbe rimsku konjicu. U trećoj fazi došlo je do opkoljavnja i potpunog uništenja rimske pešadije.

Dolazak u balkanske provincije nije promenio osnovno ekonomsko i društveno ustrojstvo ovih zajednica. Pripadnici černjahovskih plemena su uživali svojevsrnu autonomiju, a bili su direktno potčinjeni samo svojim vladarima, preko kojih su održavali odnose sa Carstvom. Najpre su, zbog gladi, nekoliko godina neprestano pljačkali sva mesta gde je moglo biti hrane i na taj način obezbeđivali sve ostale materijalne potrebe. Nakon dodeljivanja zemlje za naseljavanje, deo njih se verovatno okrenuo zemljoradnji i tradicionalnim zanatima.

Razaranja i pljačke koje su karakterisale njihov dolazak i boravak na ovom prostoru naneli su prilične štete lokalnom stanovništvu i ekonomiji podunavskih provincija. Doseljavanje novih stanovnika, posebno su u negativnom smislu osetili stanovnici ruralnih sredina. Sklapanje feodosa sa ovim narodima 380. i 382. godine bio je rezultat priznavanja faktičkog stanja, u kome su obe strane pronašle interes i izlaz iz teške situacije. No, bilo je i mirnih razdoblja u kojima je dolazilo do kontakata i uticaja starog provincijskog stanovništva na varvare, koji su u većoj meri usvojili rimsku provincijalnu materijalnu kulturu. Boravak ovih varvara širom provincija i stalni upadi na teritoriju Carstva - onih koji su ostali sa druge strane Dunava, bitno su oslabili ljudski i odbrambeni potencijal podunavskih provincija, čineći ih nesigurnim mestom za život i privređivanje. Kao i uvek u takvim situacijama, svi koji su bili u mogućnosti napuštali su nesigurne oblasti, migrirajući ka zaštićenim gradovima ili sigurnijim delovima Carstva. Nije čudno što su ove oblasti jako brzo dokrajčene od Atiline vojske, a potom su predstavljale skoro nenaseljenu tampon-zonu između Istočnog Carstva i Hunske države.

Upravo sa balkanskog prostora Goti su krenuli u razorni pohod prema Italiji, Galiji i Hispaniji, tokom koga je opljačkan i grad Rim 410. godine.

 

U svakom slučaju - nadmoćni

Kako bismo stekli što tačniju sliku o tadašnjoj situaciji, treba uporediti ključne potencijale varvara sa Carstvom.

Rimska ekonomija, iako oronula, bila je superiorna u odnosu na čitav varvarski prostor - po obimu proizvodnje i prihodima. Odnos ove dve ekonomije bio je odnos centra i periferije. Varvarski prostor predstavljao je teritoriju odakle su se Rimljani snabdevali jeftinim sirovinama, a izvozili uglavnom luksuzniju robu. Ekonomske sankcije koje je Valens uveo Gotima za nekoliko godina su gurnule ove narode u tešku bedu. Pored toga, po prelasku na teritoriju Carstva, varvari su imali jedino pljačku kao sigurnu granu privređivanja.

Ukupan vojni potencijal Imperije pred kraj 4. veka bio je ogroman. Procenjuje se da je bilo oko 550.000 vojnika, mada su najsposobnije jedinice brojale oko 194.000 ljudi. Ukupna populacija varvara koji su u prvom naletu prešli na teritoriju Carstva maksimalno se procenjuje na 200.000 ljudi, dok je broj Vandala, Alana i Sveva, koji su 407. godine uzdrmali Zapadnu imperiju, bio oko 50.000.

Kada bi carevi koncentrisali dovoljan broj trupa, bez problema su izlazili na kraj sa varvarima. Tokom vladavine Valensa i Valentinijana bilo je nekoliko velikih pobeda nad Sarmatima, Kvadima i drugim varvarima. Sam Valens je izvodio borbena dejstva protiv zapadnih Gota na njihovoj teritoriji 368. godine, gde oni nisu smeli da se upuste u otvorenu bitku. Iz ovoga jasno sledi da sve unutrašnje slabosti nisu dovoljan razlog za pad Imperije, ali je tokom 376. godine načinjen čitav niz pogrešnih odluka, od činovnika pa do samog cara.

Najpre, primljen je jako veliki broj varvara sa porodicama, prema kojima nisu bile primenjene ranije uobičajne mere. Dozvoljeno im je da zadrže unutrašnju organizaciju i strukturu društva koju su doneli iz postojbine, gde je vlast pripadala njihovim kraljevima i plemenskim vođama. Rimljani ih nisu razbili u manje grupe koje bi bile pacifikovane i podložne bržem uticaju nove sredine. Rimska uprava je potcenila njihove organizacione i vojne sposobnosti, tako da nije ispoštovala dogovor o podeli zemlje. Umesto toga, rimski činovnici počeli su da izrabljuju i šikaniraju varvare, te su ovakvi postupci naterali Gote, da umesto da se stave u službu Carstva, okrenću se svom snagom protiv Rimljana, očajnički se boreći na život i smrt.

Ako su tako stajale stvari, zašto je došlo do poraza kod Hadrijanopolja?

Radi se najpre o vremenu gde su, bez obzira na sve, ljudski faktor i motivisanost ratnika bili u prvom planu. Rimljani nisu nastupili sa jedinstvenom vojskom, Valens je želeo slavu, a sama bitka je loše vođena i pogubno strateški postavljena.

Zašto vojna premoć nije iskorišćena kasnije?

Odgovor verovatno leži u političkim računicama cara, koji je želeo da zadrži Gote pod kontrolom kao deo vojnih jedinica i radne snage na Limesu, uglavnom u onim provincijama koje su prethodno opustošili. Odbrana granica dobro je funkcionisala samo u jedinstvenom Carstvu, gde je dolazilo do međusobne koordinacije i međusobnog pomaganja Istoka i Zapada. Nakon podele, očigledno se vodilo računa prevashodno o vlastitom interesu.

Zapad je zbog mnogo duže granične linije bio izloženiji napadima evropskih varvara. Osim kraće granice, u krajnjoj liniji, nesavladive zidine Carigrada bile su nepremostiva prepreka za sve napadače i odbrana istočnih provincija.

Sa Persijancima su Rimljani sa istoka izlazili mnogo lakše na kraj. Persijanci nisu imali migacijske težnje, a pored toga, imali su i dovoljno svojih problema. Sporna pitanja su često rešavana putem poslovične istočne antičke diplomatije.

Kada su počeli novi problemi nakon smrti cara Teodosija (395. godine), Goti su samo vešto skrenuti ka zapadnom delu Imperije, gde su posle više pokušaja - uspeli da osvoje Rim. Zahvaljujući takvoj politici Istoka, Zapad je morao da se brani sa obe strane granice, što je bilo previše za maloljudni i ekonomsko slabiji deo Carstva. Posle gubitka najbogatijih provincija severne Afrike od strane Vandala, sudbina Zapada više nije bila neizvesna.

Pored ovih pitanja, ne treba zanemariti i mogućnost da je pobuna Gota dobila obrise socijalne revolucije, u kojoj su se niži slojevi provincijskog stanovništva (poput tragača za zlatnim žicama iz Trakije ili robova iz Rima) priključili varvarima, pre svega iz ekonomskog interesa, dopunjavajući time njihovo etničko šarenilo. Ovako kompleksna situacija navela je švedskog naučnika E. Lenrota da etnički Gote protumači kao konglomerat naroda Sarmata, Dačana i Slovena, pod vlašću germanskih plemena, slično savezima koje su stvarali Kelti, Skiti, Huni ili kasnije, srednjovekovni Normani, čije su plemenske države predstavljale specifičan oblik političke, etničke i ekonomske organizacije.

Sasvim je sigurno da su mnoge značajne odlike života u Rimskoj Imperiji: osnove rimskog prava, ekonomije, društvene i crkvene organizacije, preživele propast poslednjeg rimskog imperatora Zapada, Romula Avgustula 476. godine. Na Istoku, sve do arapske i slovenske invazije nije bilo značajnijih promena, pa su tamošnji stanovnici još dugo živeli sa osećanjem da su podanici rimskih careva i Imperije

23.11.2006.

Novgorod Veliki-novo arheolosko cudo

Već u ranom srednjem veku, počev od IX/X stoleća, istočni Sloveni su imali mnogobrojne gradove. Oni su svoju otadžbinu, koja se širila od Dnjepra i južnih stepa, pa do severnih šuma i obala hladnog Belog mora, nazivali Rusija ili Rus´ (rus. Русь/Рось). Severni narodi - Danci, Sveji, Norvežani su je zvali Gardarika - zemlja gradova. Prva iz letopisa nama poznata ruska dinastija bila je loza Rjurika (vladali 862-879. godine), vikinškog porekla. Ova dinastija se potpuno slovenizovala već u trećoj generaciji, iako su kontakti sa Skandinavijom ostali veoma bliski i duboki, sve do same mongolske najezde. Čuveni Harld Hardrada (vladao 1015-1066. godine), norveški kralj i neuspeli konkurent Viljamu Osvajaču, a istoričarima poznat i kao "poslednji viking", služio je u gardi kod ruskog kneza Jaroslava Mudrog (vladao 1019-1054); čak je postao i njegov zet.

Kijev je bio prestoni grad rjurikovićke Rusije. Osim tog grada, koji je nosio zasluženo zvanje "majka ruskih gradova", ruska zemlja je imala dosta važnih gradova. Međutim, glavni takmac Kijevu zadugo je bio - Novgorod. Godine 1054. Rusija je ušla u doba feudalne rasparčanosti koje je potrajalo sve do početka XVI stoleća. U ovo vreme, sve ruske zemlje su preživljavale različitu sudbinu: okupaciju Tatara i Poljaka, feudalne ratove, pa i nemire vezane za nestabilnu kneževsku vlast. Novgorod je verovatno bio grad koji je imao najbolju sudbinu. Tatarska najezda nije došla do novgorodske zemlje, a snažna vojska je pomagala gradu da se obezbedi od pokušaja nemačkih i švedskih krstaša da vrate "šizmatički grad" u lono katoličke crkve. Već 1196. kneževi Rjurikovići su priznali povlašćeni status Novgoroda. Novgorodsko veće (rus. ВЕЧЕ) je sâmo imalo pravo da bira kneza iz dinastije Rjurjikovića, koji je isključivo imao ulogu vojnog vođe (poput italijanskih kondotera) i za to dobijao određenu platu. U slučaju da knez više nije zadovoljavao, novgorodsko veće je biralo drugog kneza. Grad je funkcionisao kao "trgovačka republika", poput gradova Ganze, Severne Italije ili Dubrovnika. Ali, za razliku od njih, Novgorod nije posedovao samo manju teritoriju uz gradske zidine, nego je imao i ogromne zemaljske posede - Novgorodsku Zemlju (slika 1). 

Slika 1: Karta srednjevekovne Rusije: braon bojom je obeležena teritorija Novgorodske Zemlje.

Grad od drveta

Drvo se od samog osnivanja Novgoroda koristilo za izgradnju grada i gradskih komunikacija. Zbog čestih kiša i snega ulice su morale da budu popločane. To se radilo na taj način što su graditelji velika brvna stavljali duž ulice i fiksirali ih sa strane manjim kolcima. Kulturni sloj u uslovima novgorodske klime je rastao prilično brzo i drvena kaldrma polako se spuštala u mekano i vlažno zemlište. Zato bi se naredni slojevi - popravke postavljali direktno na staru kaldrmu, ponavljajući isti postupak, otprilike, jednom u deceniji. Otuda ove složene strukture na arheološkim iskopavanjima izgledaju, prosto, kao - naslagana drva. Drvena kaldrma je neprocenjiv izvor za dendrohronološko datovanje Novgoroda.

Dendrohronologija je metoda bazirana na radovima A. Daglasa, koji je radio sa američkom sekvojom. Ovaj naučnik je, pored već poznate mogućnosti da se utvrdi apsolutna starost drveta, dokazao i to da širina poprečnih godova na drvetu zavisi od toga kakva je klimatski bila godina kada je drvo dobilo taj god. Jednostavno: suva i hladna godina - tanak god, topla i dovoljno vlažna - debeo. Kombinacija godova je jedinstvena za nekoliko godina i u istim klimatskim uslovima je potpuno identična za svako pojedino drvo koji je živelo u isto vreme.

Dendrohronologija je izuzetno bitna u novgorodskim uslovima, jer daje tačnu hronologiju svakog sloja, zahvaljujući novgorodskim kaldrmima.

Od drveta se pravila ne samo kaldrma, no i većina zgrada u Novgorodu. Zahvaljujući velikim prostorima i velikoj količini drva u Novgorodskoj Zemlji čak su i seljaci imali velike kuće, opasane ogradom od debelog i visokog kolja. Ovako velike kuće su igrale važnu ulogu u uslovima oštre i hladne zime. Sibirski seljaci su zadržali ovaj način izgradnje kuća sve do početka XX veka. U ovim uslovima stambena jedinica se pravila na sprat, a štale i ambari su se gradili dovoljno blizu kuće, s tim da se čitava ovako izgrađena okućnica pokrivala zajedničkim krovom naslonjenim na ogradu. Kamen i malter su upotrebljavani isključivo pri izgradnji spoljnog utvrđenja i glavnih crkvi, dok je ogromna većina zgrada bila od drveta. Međutim, loša strana ovakvog izbora građevinskog materijala bili su - česti požari. Vatra je uništavala pojedine ulice grada skoro 20-50 godina. Stihija obično ne bi razorila sve do temelja i ljudi su, pošto bi požar konačno bio ugašen, samo zatrpavali zemljom ostatke starih zgrada, a zatim pravili nove, na istom mestu. To je, naravno, još više obogatilo arheološku stratigrafiju kompleksa Velikog Novgoroda.

Novgorodska Zemlja je bila uglavnom pokrivena gustom šumom i donosila je krzno i med. Šume i močvare su bile bitne i za organizovanu proizvodnju gvožđa. Ovaj metal se pravio od močvarskih ruda, uz upotrebu drvenog uglja. Razvijeni zanati i razgranata trgovinska mreža bili su temelj novgorodske privrede. Zanatska proizvodnja uglavnom je bila orijentisana na potrebe pijačne prodaje, ali i izvoza. Novgorodske pijace su bile pune trgovaca iz severnih germanskih zemalja, sa Bliskog Istoka i Vizantije. U ovaj grad stizali su fino italijansko staklo i tanka kineska svila. Glavni izvozni artikli bili su med, vosak, krzno, lan i lanena tkanina.

Grad zanata i trgovaca

Od gvozdenih proizvoda, trgovci Novoroda su izvozili katance (slika 2), kao i oružje: dugačke mačeve i lagane i čvrste pancirne košulje od prepletenih čeličnih karika.

Slika 2: Omiljeni izvozni proizvod novgorodskih zanatlija - gvozdeni ključevi i katanci.

Zlatarski zanat je primao je uticaj vizantijskih i persijskih majstora, a dao je više remek-dela za crkvene i profane potrebe. Naročito popularna zlatarska tehnika bila je tehnika tzv. pregradnog emajla. U ovoj tehnici na poleđinu zlatnog predmeta su se lemile tanke zlatne žice - pregrade. Između njih se stavljala staklasta boja - emajl; zagrevanjem, emajl se topio i šarene boje su zauvek ostajale na površini zlatnih ogrlica, naušnica, prstenja, omota crkvenih knjiga i ikona. Osim emajla, majstori su koristili i tehniku filigrana i crnjenja. Nakit su nosili i muškarci. Zanimljivo je da su Novgorodsku elitu, koja je uglavnom i upravljala gradom preko veća, nazivali trista zlatnih pojasa, po skupim i upadljivim predmetima muškog nakita - kaiševima od zlatnih kopči (slika 3).

Slika 3: Zlatne kopče za muške pojaseve.

Od stakla su zanatlije uglavnom pravile nakit - perle i narukvice, svetlo i tamno plave, crne, žute, zelene i braon boje (slika 4). Proizvođeno je, u manjoj meri i stakleno posuđe, ali ono zbog svoje skupocenosti nije bilo u širokoj upotrebi.

Slika 4: Raznobojne perlice, čest proizvod novgorodskih staklara.

Grnčarski zanat je davao tzv. narodno suđe - lonce, zdele, krčage, svetiljke i umivaonike. Grnčarsko kolo se naširoko koristilo već od X stoleća. Od tog istog vremena bila je u upotrebi i opeka koja je bila pravljena u obliku kvadra osnove 30 x 30 cm i visine 2.5 cm. U Novgorodu je nosila grčki naziv plinfa. Građevinari su znali i za crep. Za ukras u građevinarstvu su koristili šarene keramičke pločice, pokrivene emajlom.

Grad čudnih novčića

Stanovnici srednjevekovnog Novgoroda poznavali su monetarni promet. Kao specifični novac, koristili su "grivne" - male srebrene poluge utvrđene težine. Ovo nije sasvim neobično, jer su u to vreme i drugi ruski gradovi u upotrebi imali slične predmete u funkciji novca. Tako, Kijevske "grivne" su bile u obliku izduženog šestougla (slika 5), dok su novgorodske imali oblik štapića. Za manje transakcije, koristili su stanovnici Novgoroda odsečene (rus. otrubleni) komade grivne (otuda i današnji naziv za rusku monetu - rublja), a za svakodnevnu trgovinu koristili su sitne kovanice, koje su pravili od spljoštenih odsečaka srebrne i bakrene žice.

Slika 5: Srebrna šestougaona "grivna" - osnovna moneta srednjevekovnog Kijeva.

Čudnovata arheološka otkrića svakodnevnice

Sada je trenutak da pristupim tom fenomenu lokaliteta Novgorod, koji nam daje pravo da ovo nalazište nazovemo arheološkim čudom i da ovaj grad-spomenik postavimo rame uz rame sa Pompejima i Herkulanumom. Grad Novgorod je bio izgrađen na vlažnom i močvarnom tlu. Zemljište je toliko zasićeno vlagom, da je, zahvaljujući upravo tome, truljenje organskih materijala u njemu bilo izuzetno sporo. Baš zato, dugotrajna arheološka iskopavanja ovde znaju da iznedre retke predmete koji sigurno ne bi preživeli tolike vekove u suvljem zemljištu drugih gradova. Nalzi kao što su drvo, koža, pa i tkanina iz XI stoleća nisu retkost u novgorodskom arheološkom kompleksu!

Kožne cipele (slika 6) i čizme, kao i obični opanci, bili su popularni kod svih stanovnika drevnog Novgoroda.

Slika 6: Potpuno očuvana koža cipela iz XI veka, arheološki nalaz iz Novgoroda.

Takođe, tkanina jedanaestog stoleća se dobro sačuvala i nije istrulila kroz vekove (slika 7).

Slika 7: Očuvani komadi originalne tkanine iz XI veka, Novgorod.

Možda i najbitniji za arheološko proučavanje srednjevekovnog Novgoroda su drveni proizvodi. Naime, arheološka iskopavanja na različitim naseljima često ne uspevaju da otkriju detalje koji svedoče o svakodnevnici ljudi iz prošlosti. To je upravo stoga što većina ovakvih nalaza dugotrajnim boravkom u zemlji - propadne. U srednjevekovnom Novgorodu, drvo se široko koristilo u svakodnevnom životu običnog čoveka, što nam daje jedinstvenu mogućnost da pratimo ovaj život u svim detaljima.

U najstarijim slojevima ovog naselja otkriveni su predmeti drevnog slovenskog kulta - paganski idoli (slika 8). Oni predstavljaju i jedinstvena materijalna svedočanstva o prehrišćanskoj religiji Slovena. Posebno važan kuriozitet predstavlja još jedna arheološka informacija: samo nekoliko kilometara od Novgoroda otkriveno je i pagansko svetilište koje je bilo posvećeno bogu Perunu.

Slika 8: Drveni idoli iz Novgoroda, retka arheološka svedočanstva rane slovenske religije.

U kasnijim slojevima, na relikvijama sve više dominira pravoslavna simbolika, ali i ona se često nalazila pod uticajem drevnih tradicijskih uzora. O tome svedoči česta pojava solarnih znakova i tropleta.

Ljubomorna žena, aljkavi đak... otkuda to znamo?

Za razliku od katoličkih zemalja, crkvena služba i crkvene knjige bile su na jeziku koji je bio izuzetno blizak i dobro razumljiv običnom narodu. Zahvaljujući tome, ali i drevnoj prehrišćanskoj tradiciji pismenosti tzv. crta i reza, narod je u čitavoj Rusiji sve do mongolske najezde (a u Novgorodskoj Zemlji i mnogo duže - do kasnog srednjeg veka) bio pismen! Pismenost nije imala eksluzivno sakralni značaj, već se široko koristila i za obične, svakodnevne potrebe.

U srednjevekovnoj Rusiji, kažu istorijski izvori, za pisanje se koristila brezova kora. Međutim, do početka arheoloških iskopavanja u Novgorodu, nije bio poznat nijedan primerak narodne srednjevekovne pismenosti u svakodnevnoj upotrebi. Tek 26. jula 1951. godine arheolozi su otkrili prvo takvo "brezovo pismo" (slika 9).

Slika 9: Izuzetno arheološko otkriće iz Novgoroda - brezova kora sa očuvanim pismenima, tzv. "brezovo pismo".

Od tog vremena pa sve do danas, pronađeno je više od 700 ovakvih natpisa na brezovoj kori. Najstariji zapis "brezovim pismom" koje je do sada pronađeno potiče iz XI stoleća, a najmlađe iz sredine XV veka, kada je u širu upotrebu ušao - papir.

Kako se to pisalo na brezovoj kori? U ovu svrhu korišćeno je posebno "pisalo", koje se pravilo od gvožđa, bakra ili kosti (slika 10).

Slika 10: Četiri primerka "pisala" od kosti i metala, Novgorod, XI vek.

Međutim, zašto "pisala" imaju gornji kraj proširen i zaravnjen? Arheolozi su otkrili objašnjenje i za ovo: novgorodski trgovci ili zanatlije nisu koristili samo brezovu koru za beleženje. Naime, za svakodnevno beleženje trenutno važnih informacija, pravili su drvene daščice, sa udubljenjem. Njih su nazivali cera (slika 11). Udubljenja u daščici su punjena voskom. Kada bi se on ohladio, na njegovoj glatkoj i mekanoj površini su istovetnim "pisalom" beležili svoje zapise, a u slučaju potrebe napisano su brisali sa drugom tupom površinom pisala.

Slika 11: Cere, drvene daščice nalivene voskom, korišćenje za svakodnevno pisanje.

Cere su koristili i mali Novgorođani i to - za svoje prve časove pisanja. Kao što sam već spomenuo, pismenost je bila raširena u svim slojevima novgorodskog društva. Tragove različitih poslova običnih ljudi sačuvala su "brezova pisma". Seljaci su se dopisivali sa svojim gospodarima u gradu o razmerama dažbine, trgovci su beležili svoje trgovačke operacije, beležili su posuđeno i nevraćeno, građani su beležili podsetnike za kupovinu na pijaci, sudije u sudnici su se tokom saslušanja dopisivali o načinu vođenja istrage... "Brezova pisma" su sačuvala i svedočanstva o emocijama običnih stanovnika grada. Očuvani su tako vanredni tekstovi, kao što su ljubavna pisma zaljubljenih. Fantastični kuriozitet predstavlja jedna žalba gnevne supruge na bezobraznu svekrvu "koja je poslala drugu ženu njenom mužu dok se nalazio van kuće, na poslovnom putu"! Do našeg doba je došla i obična azbuka, koju su prepisivali đaci u školi. Kao i moderni učenici, oni nisu bili baš uvek naročito vredni. Na primer, jedno od takvih školskih ispisivanja azbuke prekinuto je na pola reda, a dalje je mališan naslikao velikog konjanika sa kopljem u ruci (slika 12). I drugi dečji crteži su, takođe, prisutni među "brezovim" tekstovima.

Slika 12: Dečji crtež konjanika na brezovoj kori (levo); Detalj crteža (sredina); Fragmenti smotanog "brezovog pisma" (desno).

Tokom iskopavanja 1973-1982. godine arheolozi su istraživali kuću i dvorište sveštenika -ikonopisca Oliseja Grečina koji je živeo i radio krajem 12. i početkom 13. stoleća. Pronađeno je više komadića brezove kore sa imenima, poput onih koje i danas ostavljaju vernici u crkvi, kada naručuju službu za pomen duši ili za zdravlje svojih bliskih. Kod Oliseja Grečina su pronađene i narudžbine za slikanje, koje su pomogle da se dokaže upravo njegovo učešće na radu na freskama crkve Sv. Spasa na Neredici, čuvene po svojim izuzetnim predstavama.

Nije "brezovo pismo" samo spomenik kulture i bitan istorijski izvor: ono je dalo i unikatnu mogućnost filolozima da istražuju ruski jezik ranog srednjevekovlja. Zanimljivo je da je u Novgorodu već u XI veku  počeo da se formira dijalekat staroruskog jezika koji se prilično razlikovao od vladimirsko-suzdaljskog dijalekta (koji je, prema stručnjacima, kolevka savremenog ruskog). Novgorodski dijalekat je, što je kuriozitet, udaljeniji od spomenutog vladimirsko-suzdaljskog dijalekta nego svi drugi jugozapadni dijalekti, koji su se kasnije razvili u ukrajinski i beloruski jezik! Navešću jedan primer za to: na severoistoku i na jugozapadu Rusije govorilo se što ili šta, dok su Novgorođani izgovarali co. Ovo, pored ostalog, konačno daje nove i vredne podatke za proučavanje etnogeneze ruskog naroda.

I pesma i igra, a i druge zabave

"Brezova pisma" nisu jedini izvor za proučavanje kulturnog života stanovništva srednjevekovog Novgoroda. Instrumentalna muzika je bila prisutna na veseljama i proslavama kao i u svakodnevnom životu. Svirali su je profesionalni muzičari, amateri, pa čak i deca. Dosad je pronađeno četiri vrste muzičkih instrumenata - gusle, gudoki, flaute i metalne drombulje - vargani (slika 13). Gusle su obično imale 5 žica, a svirale su se sa svih 10 prstiju leve i desne ruke. Gudok je obično imao 3 žice i njega su svirali sa povodcem. Gudok je potpuno identičan fidelima koje su svirali u francuskim, italijanskim, engleskim i nemačkim gradovima i selima tog doba. Debeli deo vargana su držali u ustima tako da je jezičak virio iz usta. Duvanjem duž vargana dobijao se zvuk, a ritmičkim štipkanjem jezička se menjao zvuk.

Slika 13: Srednjevekovni muzički instrumenti iz Novgoroda: gusle, gudok i vargan.

Najstarije gusle su nađene u slojevima iz XI veka. Ovde se arheologija dobro dopunjava sa svedočanstvima folkloristike. Guslarska muzika, naročito epske pesme uz gusle, su preživele po selima bivše Novgorodske Zemlje sve do XX veka, kada su polako prešle u folklorne ansamble. Folkloristi XIX i XX veka su sakupili veliku količinu takozvanih bilina (rus. былина od glagola быть - nešto što se stvarno desilo, nasuprot skaskama, tj. bajkama).

Slika 14: Pozorišne maske putujućih glumaca iz srednjevekovnog Novgoroda.


Biline, poseban opus ruskih epskih pesama, opisuju živote i podvige srednjevekovnih vitezova Ilije Muromca, Dobrinje Nikitiča i Aljoše Popoviča, kao i njihovog kneza zvanog Vladimir Krasno Sunce. Ovaj opus bilina opisuje događaje X-XIV veka. Biline kasnijeg vremena opisuju događaje XIV-XVI veka: podvige i život uspešnog i poštenog trgovaca Sadka, uškujnika (rečnog pirata) Vasje Buslajeva i poznatog avanturiste Hotena Bludoviča. Biline sadrže junačke, mitske i humorističke motive i služe kao bitan izvor za kulturnu istoriju srednjovekovnih ljudi.

Osim slušanja bilina, srednjovekovni Novgorođani su voleli i pozorište. Putujući glumci su davali predstave na pijacama i trgovima za vreme vašara i praznika. U Novgorodskoj Zemlji je pronađeno više različitih maski za glumu (slika 14), koje su ovi histrioni pravili od brezove kore ili kože.

Slobodno vreme u srednjovekovnom Novgorodu ljudi su provodili ne samo uz muziku i pozorište, nego i različite društvene igre. Arheolozi su otkrili više kockica za igre na sreću, kao i figurica za šah i dame, pa i celu šahovsku tablu (slika 15)!

Slika 15: Figurice za igre na sreću i potpuno očuvana šahovska tabla.

Kraj Zemlje Novgorodske - početak Rusije

Novgorodska republika je imala sudbinu tipičnu za većinu trgovačkih republika. Sve je išlo dobro dok je bilo pravde i zajedničkog učešća u gradskom veću svih slojeva društva. U XV veku socijalna diferencijacija je toliko porasla da su učešće u upravljanju gradom potpuno zauzeli najmoćniji (čitaj: najbogatiji) građani. Ovo je unelo u novgorodsko društvo pukotinu koju su vešto iskoristile agresivnije komšije. Moskva se već davno bavila okupljanjem svih ruskih zemalja i sudbina Novgoroda je bila neizbežna. Osim brojnih simpatizera ideje ruskog jedinstva pod vlašću Moskve, moskovski knez je imao u rukama i drugi moćni instrument - trgovinu žitom. Žito je bilo preko potrebno za čitavu Novgorodsku Zemlju, koja nije imala dovoljno svog hleba. Moskva je od 1328. godine postala i crkveno središte svih ruskih zemalja - sedište ruskog mitropolita. Godine 1478. Veliki Novgorod je konačno bio pripojen Moskovskoj kneževini. Zvono novgorodskog veća - simbol nezavisnosti grada - bilo je skinuto i odneto u Moskvu (slika 16). Ovaj čin je bio izveden bez ratne konfrontacije, mada su još čitavih sto godina moskovski kneževi morali surovo da se bore sa lokalnim separatizmom.

Slika 16: Pad Novgoroda - umetnička predstava istorijskog događaja iz 1478. godine, kada je Novgorodska Zemlja pripojena Moskvi.

23.11.2006.

Atlantida poslednja avantura arheologije

...Kapetan dohvati jedan kamen i na jednoj steni
ispisa samo jednu reč: ATLANTIDA. Ta zemlja,
koju su i stari i novi istoričari poricali i smatrali
da je postojala samo u bajkama, prostirala se pred
mojim očima...

-- Žil Vern, 20.000 milja pod morem

Platon potpaljuje vatru

Platon (428/427 - 347. p.n.e.), zajedno sa svojim učenikom Aristotelom.

Legendu o Atlantidi prvi je izložio Platon, čuveni grčki filozof (slika 1). Priča o Atlantidi je ispričana u dva dijaloga, čije se radnje nadoveziju jedna na drugu. To su čuvena dela Timaj i Kritija.

Ličnosti koje vode dijalog u Timaju su Sokrat, Hermokrat, Timaj i Kritija. Ovi su se sakupili uoči jedne atinske svetkovine da bi diskutovali o filozofskim pitanjima. O Atlantidi i događajima koji su za nju vezani pripoveda Kritija: Solon, grčki zakonodavac i jedan od Sedmorice mudraca, je prilikom posete Egiptu čuo čudnu priču od egipatskih sveštenika iz grada Saisa. Ta priča je bila zapisana na stubovima hrama boginje Neit u Saisu i u njoj se govori o velikom i moćnom kraljevstvu, koje se nalazilo na ostrvu koje je "po veličini bilo veće od Libije i Azije" (pod Libijom se podrazumevala severna Afrika zapadno od Egipta, a pod Azijom okvirno oblast Male Azije) a koje se nalazilo zapadno od Heraklovih stubova (slika 2). Ostrvo je dobilo ime po Atlasu, sinu Posejdona i devojke Kleito i prvom kralju Atlantide. Njegovi stanovnici su izgradili velelepni i hramovima i palatama ukrašeni grad, koga su sveštenici Solonu detaljno opisali (slike 3 i 4). Ostrvo je bilo bogato biljnim i životinjskim svetom, plodnom zemljom i dragocenim metalima (posebno metalom koji se naziva orihalkum i blista kao vatra). Harmonija i mir su vladali generacijama na Atlantidi, stari zakoni i tradicija su revnosno poštovani, ali kako je vreme prolazilo, iskvario se plemeniti rod Posejdonov i božansku prirodu nadvladala je ljudska, donoseći zavist, oholost i pohlepu. Atlantiđani su krenuli u osvajanja, a njihovu vojsku je nadjačala atinska vojska koja je zaustavila invaziju sa zapada na Mediteran. Kada je video šta se dogodilo, Zevs je rešio da kazni Atlantiđane i zauvek uništi Atlantidu. Atlantida je potonula u "jednom danu i jednoj užasnoj noći". Svi navedeni događaji su se dogodili pre devet hiljada godina (od vremena kada se vodi razgovor između Solona i sveštenika). Ovo je, ukratko, sadržaj priče koju je Platon izneo u svojim dijalozima.

Geografski položaj Atlantide, po Platonovom opisu i shvatanju mape sveta.

Tragom Atlantide: svi u poteru!

Platonova priča je najstarija poznata verzija legende o Atlantidi, ali Platon nije jedini koji je govorio o njoj. Pitanje postojanja Atlantide i istinitosti Platonovih reči pobudilo je znatiželju i otvorilo polemiku još u antičkom svetu. Platonov najpoznatiji učenik, kome je "istina bila uvek draža od učitelja", smatrao je da je cela priča plod mašte jednog čoveka, Platona. Naime, Aristotel je smatrao da je Atlantidu uništio isti onaj koji ju je stvorio.

Postojala su i suprotna mišljenja. Krantor, takođe Platonov učenik, otputovao je u Egipat da bi našao potvrdu za tvrdnje svog učitelja. U Saisu je, navodno, video stubove o kojima govori Platon i na kojima je legenda o Atlantidi zapisana. Atlantidu pominje i izvesni Marcelus, antički pisac o kome je poznato vrlo malo činjenica. On izveštava o "nekih sedam ostrva na Atlantiku" od kojih je jedno bilo posvećeno Posejdonu i na kome se sačuvalo sećanje na veliko kraljevstvo koje je vladalo nad svim ostrvima u okeanu. Nešto drugačiju verziju legende o Atlantidi iznosi istoričar Diodor sa Sicilije u svom delu Istorijska biblioteka, a nalazimo pomena o njoj i kod Plutarha. Pisci kasnoantičkog perioda Amijan Marcelin (IV vek n.e.) i filozof Proklus (V vek n.e.) uključuju Platonov izveštaj u svoja dela.

Učeni ljudi Renesanse koji su se okrenuli proučavanju starih pisaca, osvežili su vekovima staru raspravu. Jedan događaj je naročito inspirisao ljude da promišljaju o Platonovom ostrvu. To je bilo otkriće Amerike. Neki su Ameriku prepoznali kao Atlantidu, a drugi su postojanje Amerike iskoristili kao posredan dokaz o autentičnosti Platonovog izveštaja, misleći pritom na deo u Timaju gde Kritija govori o kontinentu koji se nalazi zapadno od Atlantide. U svakom slučaju, Atlantida se od renesanse trajno urezuje u zapadnoevropsku kulturu, a ljudi raznolikih profesija i opredeljenja se upuštaju u raspravu i potragu za njom.

Pitanja koja se nameću posle čitanja Timaja i Kritije jesu: da li je Atlantida postojala, gde se nalazila i kako je i zašto potonula? Pogledajmo kako su različiti ljudi pokušavali da na njih odgovore.

Godine 1882. prvi put je objavljenja studija Ignacijusa Donelija pod nazivom Atlantida: antidiluvijalni svet (antidiluvijalni - prepotopski svet). Ovo, sada klasično delo za proučavaoce Atlantide, predstavlja prvi pokušaj da se dotadašnja arheološka, mitološka, geološka i biološka znanja upotrebe u cilju rešavanja pitanja vezanih za Platonovu priču. Doneli se koristio komparativnom metodom u proučavanju ostataka materijalne kulture i folklora Starog i Novog sveta, kako bi dokazao da su sličnosti između njih (npr. mit o Potopu) rezultat zajedničkog porekla. On je smatrao da je upravo Atlantida centar iz koga se civilizacija širila na zapad i istok, tj. na Novi i Stari svet, gde su se "formirale kolonije Atlantide koje su nastavile da žive i posle propasti ostrva i iz kojih su se razvile velike civilizacije".

Glavni grad Atlanide prema Platonovom opisu: 1. Zid od orihalkuma; 2. Zid obložen limom; 3. Zid obložen bronzom; 4. Hram Kleito i Posejdona sa zlatnim kipovima; 5. Posejdonovo šetalište; 6. Prebivališta stražara; 7. Stara kraljevska palata; 8. Prolaz za brodove-trireme; 9. Dokovi.

Donelijevim putem krenuo je i engleski književnik i publicista Luis Spens koji je dvadesetih godina prošlog veka objavio nekoliko značajnih studija o Atlantidi. Princip uklapanja Atlantide u istoriju čovečanstva bio je identičan Donelijevom.

Uopšteno gledano, Doneli i Spens su bili deca svog vremena u smislu da je idejni okvir kojim su se oni koristili, a to je teorija difuzije kultura, bio ideja vodilja arheologije krajem XIX i početkom XX veka. Difuzionizam kao opšta teorija u arheologiji je objašnjavao nastanak civilizacija i kulturnu promenu difuzijom kulturnih elemenata kroz prostor i vreme. U svojoj ekstremnoj formi - monocentričnom difuzionizmu, postojalo je samo jedno mesto, jedna kolevka iz koje su se razvile sve kulture sveta. U tom svetlu, Donelijeva i Spensova razmišljanja predstavljaju jednu hiperdifuzionističku tvdrnju sličnu onoj Graftona Eliota Smita koji je smatrao da je praizvor svih kultura Egipat. Takva tvrdnja predstavlja ekstremni vid u arheologiji opšte prihvaćenog načela difuzije kojim su se koristili i čuveni arheolozi poput Gordona Čajlda u formulisanju modela po kome je svaki kulturni napredak došao sa područja Bliskog Istoka - ex Oriente lux (svetlo sa Istoka).

Dok su difuzionisti fokusirali svoje istraživanje na pronalaženje sličnosti i veza između prostorno i vremenski udaljenih kultura, javile su se i nove ideje u kojima se naglasak pomera na geologiju, geofiziku pa čak i astronomiju.

Pomenućemo jednu od najnovijih hipoteza, koju je krajem devedesetih godina prošlog veka izložio Vjačeslav Kudrijavcev, koji smatra da se dokazi za postojanje Atlantide mogu pronaći bližim ispitivanjem geološko-klimatskih promena na kraju poslednjeg glacijala, što hronološki približno odgovara vremenu u kome je Platon smestio Atlantidu, a to je sredina desetog milenijuma p.n.e. Poznato je da je današnji nivo mora viši nego što je bio u ledenom dobu, i to za više od 100 m. Do povećanja nivoa mora je došlo usled globalnih klimatskih promena koje su rezultirale topljenjem lednika. Kudrijavcev traži mesto koje će se uklapati u Platonov opis i koje je u prošlosti pre povećanja nivoa mora bilo na suvom. Uz to, on dokazuje kako se iz Platonove priče ne mora nedvosmisleno zaključiti da je Atlantida bila ostrvo (zbog dvosmislenosti odgovarajuće reči na starogrčkom), pripremajući na taj način teren za svoju tvrdnju da je Atlantida predstavljala, zapravo, produžetak evropskog kopna između severozapadne Francuske i Britanskih ostrva koji je usled podizanja nivoa mora sada pod vodom.

Rekonstrukcija metropole Atlantide.

Jednu od poznatijih hipoteza u kojoj se propast Atlantide objašnjava uzrocima iz svemira (!) izneo je Oto Muk u knjizi Tajna Atlantide. Mukovo delo predstavlja izuzetnu sintezu astronomskih, geoloških, klimatskih, ekoloških i arheološko-istorijskih podataka. Muk smatra da je uništenje Atlantide prouzrokovao udar asteroida u Zemlju, tačnije u Atlantik.

Za razliku od većine drugih autora, Muk pokušava da objasni zašto je Atlantida bila klimatski povoljnija za razvoj civilizacije od Evrope, Azije i Amerike, gde je u to vreme još uvek trajalo ledeno doba. On nudi objašnjenje po kome je veliko ostrvo, tj. Atlantida svojim položajem stvaralo prirodnu branu tzv. Golfskoj struji da teče svojim današnjim tokom, te se stoga njen tok završavao na obalama Atlantide. Topla struja je uticala na obližnje kopno povećavajući prosečnu godišnju temperaturu i svarajući povoljne klimatske uslove. Posle katastrofe, kada je Atlantida potonula, Golfska struja se probila do obala Zapadne Evrope i ustalila svoj današnji tok, povećavajući prosečnu godišnju temperaturu u Evropi. Na taj način, Golfska struja je doprinela otopljavanju lednika, što je označilo i kraj ledenog doba.

Treba pomenuti jedan od posrednih dokaza koga Muk navodi da bi potkrepio tvrdnju da je Atlantida u geografskom smislu postojala. Ovaj dokaz je biološke tj. ekološke prirode i odnosi se na migraciju jegulja radi mrešćenja iz reka i slatkih voda Evrope u oblast Sargaskog mora u Atlantiku. Poznato je da jegulje žive u slatkim, kontinentalnim vodama, a da se, kad dođe vreme mrešćenja, masovno i nepogrešivo vraćaju u Sargasko more, gde se mreste. Posle mrešćenja, roditelji uginu, a mlade jegulje se, kada dovoljno odrastu, vraćaju u slatke vode da bi se čitav ciklus posle određenog vremena ponovio. Muk smatra da ova neobična pojava dokazuje da je u području Sargaskog mora nekad postojalo kopno - ostrvo i da su jegulje živele u rekama tog ostrva ili pri ušću tih reka u more, gde su se mrestile. Kada je, prema Muku, kopno posle udara asteroida u Atlantski okean nestalo, Golfska struja je razasula jegulje po okeanu, ali je genski utisnuto "sećanje" na ostrvo ostalo prisutno, tako se jegulje stalno vraćaju svom prastaništu - Atlantidi.

Međutim, Mukova objašnjenja ne zadovoljavaju prave naučno-metodološke kriterijume, pa čak ni najosnovnije pravilo pri iznošenju takvih hipoteza (ne zaboravimo, on pretenduje da objasni globalne fenomene kao što su kraj ledenog doba, povećanje nivoa mora, migracija jegulja...), a to je da navede literaturu u kojoj možemo da proverimo podatke i objašnjenja koja Muk uzima za sigurne i dokazane.

Neproverljivost podataka tipična je za sve vidove pseudonauke pa tako i za pseudoarheologiju koja je postala "majka" diletantskih, prevarantskih i besmislenih teorija i hipoteza o Atlantidi. Postoji čitava plejada pseudonaučnika, mistika i okultista poput Paula Šlimana (unuk H. Šlimana), Augustusa Le Plonžona, Rudolfa Štajnera, Madam Blavacki itd., koji iznose apsolutno besmislene i nemoguće dokaze o postojanju Atlantide.

Atlantida: "Zvanična verzija"

Hipotezu koju posebno izdvajam, okarakterisaću kao "zvaničnu verziju", zbog toga što je ona prihvaćena u profesionalnim arheološkim krugovima i dolazi od čuvenog grčkog arheologa Spiridona Marinatosa. On je vršio iskopavanja na današnjem južnoegejskom ostrvu Santorini (antička Tera) i proslavio se otkrićima važnih naselja minojske kulture bronzanog doba (3. i 2. milenijum stare ere). Za njih je egzaktnim savremenim metodama utvrđeno da su konačno bila uništena katastrofalnom vulkanskom erupcijom, koja je raznela pola ostrva!

Ruševine Aktrotirija, prestonice drevne Tere, čija sudbina je mogla da bude inspiracija Platonu.

Marinatos je ustvrdio da su upravo vulkanska eksplozija i propast Tere uzrok nastanka legende o Atlantidi. On posmatra priču o Atlantidi kao mit koji se izgrađivao stotinama godina i u koga su, kao što sa mitovima često biva, inkorporirani događaji koji su se odigrali u različitim vremenima i na različitim prostorima. Ipak, samo jezgro priče čini sećanje na eksploziju Tere koja je po intenzitetu bila čak četiri puta jača (!) od moderne erupcije na ostrvu Krakatau i koja se čula širom planete.

Po Marinatosovom mišljenju, Platonov opis života i običaja na Atlantidi najviše podseća na minojsku kulturu, čiji je centar bio na Kritu i koja je doživela procvat u prvoj polovini drugog milenijuma p.n.e. Na primer, u kritskom zidnom slikarstvu imamo čuvenu Fresku toreadora, na kojoj je prikazana igra ili borba sa bikom (slika 5). Platon na jednom mestu u Kritiji opisuje ritualni lov na bika koga su upražnjavali kraljevi Atlantide. Sličnost nesumnjivo postoji. Takođe, stanovnici Krita su se vrlo uspešno bavili pomorstvom i posedovali veliku trgovačku flotu, a sam Krit je veliko ostrvo, što čini još jednu sličnost sa Atlantidom.

Idealna 3D rekonstrukcija metropole Atlantide.

Smatra se da je erupcija Tere, što je događaj koji se okvirno datuje u 1500. godinu pre naše ere, ostavila katastrofalne posledice na Krit i da je dovela do propasti minojske civilizacije. Atlantida onda nije uništena devet hiljada godina pre Solona, već devet stotina godina pre Solona (Solon je živeo u VI veku p.n.e. - 900 + 600 = 1500).

Marinatos prati tragove u istoriji Egipta koji su uticali na to da staroegipatska folklorna tradicija toliko uzdiže Atinu koja se borila protiv Atlantide (pod uslovom da je priča zaista došla iz Egipta). Vreme kada Solon posećuje Egipat pripada tzv. Saiskom periodu egipatske istorije (663 - 525. godine pre n.e.) u kome je Egipat bio veoma podložan grčkim uticajima i zavisio je od grčke plaćeničke vojske. Stariji događaji, kao što je invazija "naroda sa mora" (oko 1200. godine p.n.e.) na Egipat i borba Egipćana protiv Hiksa (oko 1580. godine p.n.e.) u kojoj su se, kako dokazuje Marinatos, borili i mikenski ratnici, utkani su u okvir priče kao rezultat mutne svesti o grčkom učestvovanju u egipatskoj kasnoj istoriji. Svi ovi događaji su isprepleteni uz mnoge fantastične i izmišljene dodatke, tako da sva neslaganja sa Platonovim opisom Marinatos objašnjava činjenicom da nijedan mit "ne može biti prihvaćen zdravo za gotovo" i da u sebi nosi mnoga izobličenja i kontradikcije.

Atlantida kao arheološki problem

Sam mit o Atlantidi je od strane učenih ljudi i poznavalaca antike okarakterisan kao bajka, "plemenita laž", kao priča koju je Platon izmislio da bi mogao na prigodan način da izloži svoja filozofska stanovišta. Mišljenje da je Platon naprosto izmislio celu priču je veoma široko rasprostranjeno u učenim krugovima. Profesor Marinatos je svojim radom o Atlantidi ponudio objašnjenje koje nije dovelo u pitanje osnovni hronološki i kulturni okvir današnje arheologije, tako što je Platonov mit uklopio u arheološki i istorijski potvrđene i zabeležene događaje. Po Marinatosu, Platon nije izmislio priču u potpunosti, ali ni Atlantida kao zaseban i stvarni entitet nikada nije postojala, tako da se Marinatosovo mišljenje ne razlikuje u suštini od stava koji mnogi prihvataju, a to je da Atlantida, kakvu je Platon opisao, nikada nije postojala.

Potrebno je izdvojiti ključne momente u Platonovom tekstu, koji nauci postavljaju jedno ili više međusobno zavisnih pitanja, gde odgovor na jedno mora implicirati i koherentan sistem odgovora na druga pitanja.

Jedan od prvih i osnovnih problema vezanih za Platonovu priču jeste pitanje hronologije. Solonu su egipatski sveštenici rekli da su se događaji vezani za Atlantidu i njenu propast odvijali pre devet hiljada godina, što znači oko 9600 godina pre nove ere. S obzirom na stepen razvijenosti civilizacije Atlantide, kako ju je Platon opisao, ova činjenica obeshrabruje svakog ko je iole upoznat sa praistorijom i istorijom čovečanstva. Naime, pomenuto vreme predstavlja prelaz iz paleolita u mezolit. Drugim rečima, ljudi još uvek nisu upoznali ni zemljoradnju ni sedentarni način života, a počeci gradova i civilizacije su hiljadama godinama udaljeni. Postojanje takvog grada u desetom milenijumu pre nove ere se nikako ne može uklopiti ni u jedan okvir praistorije koji je do sada arheologija uspela da rekonstruiše. Nigde u svetu nema materijalnih tragova koji bi svedočili o društvu koje je ovladalo složenom urbanom arhitekturom, zemljoradnjom, moreplovstvom ili obradom metala u desetom milenijumu p.n.e.

Ipak, pretpostavimo da je Atlantida zaista postojala i da je njeno društvo posedovalo znanja o zemljoradnji (zanemarimo za sada arhitekturu, obradu metala i umetničke domete). Nastanak zemljoradnje smatramo za osnovni preduslov ka daljem razvijanju kulture u smeru izgradnje gradova, stvaranja države i razvijanja tehnologije. Prirodno se nameće pitanje: zašto bi na Atlantidi došlo do tog dostignuća mnogo pre nego u ostalim delovima sveta? Ovo pitanje zadire u samu suštinu problema koji za arheologiju i humanističke nauke predstavlja jednu od najtežih prepreka u proučavanju čoveka, a to je objašnjavanje kulturne promene (pod kulturom ovde podrazumevamo sveukupnost ljudske delatnosti). Nauka je ponudila neka rešenja za proces neolitizacije kao i modele za nastanak prvih država. Koji model primeniti na slučaj za koji nismo sigurni ni da je postojao? Koje god teorijsko stanovište o kulturnoj promeni, neolitizaciji ili nastanku država da zastupamo, jedno je sigurno - ostrvo Atlantida je moralo postojati kao realan fizički entitet smešten u prostoru da bi se na njemu odigrao bilo koji od gore navedenih procesa.

"Freska toreadora", oko 1500. p.n.e, Krit.

Drugo pitanje glasi: da li je u Atlantiku postojalo veće ostrvo koje je potonulo u desetom milenijumu p.n.e? Na ovo pitanje ne može da odgovori arheolog, već geolog, a geolozi se ogromnom većinom slažu da ne postoje dokazi da se u Atlantiku takav proces odigrao.

Jedan od argumenata koji se navode u korist teorije da je cela priča plod Platonove mašte, jeste da ne postoje verzije legende o Atlantidi koje su starije od Platona. Platon izveštava da je priča o Atlantidi zapisana na stubovima hrama u Saisu. Ovo je za arheologa svakako najdramatičnija tvrdnja i ukoliko je tačna, onda postoji materijalni, arheološki dokaz da Platon nije izmislio priču (što naravno ne dokazuje da je sama priča istinita).

Za arheologiju je veoma važno pitanje međukulturnih uticaja i komunikacija. Ako na jednom velikom ostrvu imamo kulturu koja je superiornija u odnosu na ostatak sveta, da li je moguće da nije bilo nikakve komunikacije između kulture Atlantide i ljudskih zajednica u Evropi? Da li bi takva kultura uopšte imala potrebu da stupa u kontakt sa ljudima na "nižem nivou" razvoja? Istorija nas uči tome da je sasvim moguće da jedna razvijenija kultura postoji paralelno sa manje razvijenom (misli se prvenstveno na tehnološki stupanj razvoja) i da između njih ne dođe do kontakta. Međutim, postavlja se pitanje koje je delom i psihološke prirode (a zasniva se na pretpostavci da Platon nije izmislio celu priču već da je zaista postojalo neko predanje koje je doprlo do njega): zašto bi ljudi, uopšte, zapamtili Atlantidu? Da li je u pitanju bila zaista neka vrhunska kultura na koju je sačuvano sećanje posle propasti ostrva, ili je sam čin nestanka Atlantide delovao na ljude da je zapamte kao izgubljeni raj, čak i da su na njoj živeli ljudi na istom stupnju kao i svuda u svetu? Tu je Marinatos kategoričan i to je jedan od najjačih argumenata protiv onih koji veruju da je Atlantida postojala. On smatra da nije moguće da se jedan događaj koji se odigrao pre 9000 godina zadrži u kolektivnom sećanju, jer najstarija čovekova sećanja na specifične događaje ne prelaze 4000 godina p.n.e. (na primer, mit o Potopu). Marinatos smatra da je bez pisma apsolutno nemoguće sačuvati informacije kroz tako dugačak vremenski period.

Sada je jasno zašto se Atlantida ne može tek tako "pronaći" kao što je Šliman pronašao Troju. Nauka nije uspela da potvrdi postojanje Atlantide, nijedna hipoteza nije našla svoju materijalnu potvrdu niti može adekvatno da odgovori na sva pitanja, ali najveća greška koju neko može da napravi kada se radi o nauci, čoveku i prošlosti jeste da bilo šta otpiše kao apsolutno nemoguće ili netačno. Ovo je istorija naučnih otkrića mnogo puta potvrdila. Čak i ukoliko se nedvosmisleno pokaže da je Atlantida plod fikcije, da njeno postojanje nikako nije bilo moguće ni pod kojim uslovima (mada do takve apsolutne tvrdnje praktično nije moguće doći), ostaje zadatak da se objasni nastanak ovog mita i njegov smisao, što je ništa manje uzbudljivo.

23.11.2006.

Korintski red

Korintski red je jedan od tri reda organizacionog sistema klasične arhitekture. Druga dva reda su dorski i jonski. Postoje također i dva niža reda, deblji toskanski red i bogatija varijanta korintskog, složeni red.

Smatra se da je korintski red izmislio arhitekta Callimachus (fonol.:Kalimakus) koji je bio inspirisan izgledom posvijetne korpe koja je bila ostavljena na grobu mlade djevojke. Po Vitruviusu pletena korpa je bila isprepletena sa akantus biljkom koja je tu izrasla miješajući listove biljke sa vezom korpe.

Korintski kapitel se može smatrati obogaćenom verzijom jonskog kapitela mada su jonski detalji kao što su uvojci su znatno ublaženi i smanjeni te postavljeni na uglovima u odnosu na izražene autentične detalje korintskog kapitela kao što su stilizovani listovi akantusa. Listovi akantusa na korintskom kapitelu su različito izraženi u različitim kulturama gradnje.

Za razliku od dorskog i jonskog kapitela, korintski kapitel nema vrat već samo prstenastu astragalnu profilaciju ili traku koja formira osnovu kapitela kao konotacija na legendarnu gore opisanu Korpu.

Korintski stub je gotovo uvijek kaneluriran. Ako nije, obično postoje dobri razlozi zašto su kanelure izostavljeno (obično finansijski razlozi). Na korintskim stubovima kanelure su ponekad i ukrašene.

U svojim proporcijama korintski stub je sličan jonskom stubu, mada može biti vitkiji dok se u biti najviše razlikuje sa svojim autentično skulpurisanim kapitelom. Abakus iznad kapitela ima udubljene stranice kako bi se slagao sa izvijenim uglovima kapitela te može imati i rozetu na osi svake strane.

Arhitrava je podjeljena u dva ili tri dijela , koji mogu biti jednaki, ili mogu imati zanimljive proporcionalne odnose među sobom. Iznad obične ne dekorisane architrave sjedi friz koji može biti bogato skulpturisan sa produženim dizajnom. Iznad toga, profilacija glavnog vijenca je slična jonskom redu. Ako je glavni vijenac veoma dubok može biti ojačan ornamentalnim rešetkama postavljenim u seriji ispod glavnog vijenca.

Najstariji primjer korintskog stuba je Hram Apola u Bassae u Arkadiji od oko 450. – 420. p.n.e.. Korintski stub nije bio dio ni jednog reda u ovom hramu koji ima dorski red oko hrama i jonski unutar cele. Misteriozno, jedan korintski slobodno stojeći stub se nalazi u samom centru cele a njegova svrha je stvar debate među arheolozima od kojih je jedna teorija da je stub možda bio jedna vrsta "posvijetnog stuba".

23.11.2006.

Astrologija Kelta

BREZA (24. XII - 20. I)

Ljupki,drugaciji, prefinjeni, ali veoma cvrsti ispod koze, bas kao sto su breze ispod kore, osnovne su karakteristike rodjenih u ovom periodu. Vi ste elegantni, elasticni, veoma zilavi, znate se prilagoditi svakoj situaciji. Odgovaraju Vam mirni prostori, zasticeni od guzve I svakodnevnosti. Veoma ste blagog karaktera, a u ljubavi pomalo stidljivi. Obicno Vas prati sreca u zivotu.


OSKORUSA (21. I - 17. II )

Magicni ste I drustveni. U keltskoj traciji, Oskorusa je magicno drvo, od kojeg su Druidi pravili stapove za komandovanje. I osobe rodjene u ovom periodu, takodje su pomalo magicne I misteriozne, jer blistaju od radosti, originalnosti I simpatije. Posjedujete znacajnu fizicku snagu koja Vam omogucava da se suocite sa najtezim situacijama. Znate odlicno posavjetovati one koji su u teskoj situaciji. Kada iskreno vole, partneru se posvecuju potpuno vjerno.


JASEN (18. II - 17. III )

Mudri ste I njezni, idealisti, zivite svoj unutrasnji zivot prozet snovima, mastarijama I romantikom. Malo ste aktivni, nemate takmicarski duh. Cilj Vam je da zivite u miru I odredjenom, visem nivou udobnosti. Posjedujete veliku mudrost I znate da sami pronadjete rjesenje za komplikovane situacije. Fleksibilni ste I kada je rec o osjecanjima, njezni, ali nepostojani ljubavnici.


JOHA (18. III -; 14. IV)

Snazni ste I hrabri, cvrsti, otporni. Odlucni ste, znate sta hocete, a da biste to ostvarili, ne zalite sebe I svoju energiju. Vasa licnost je postojana, pomalo tvrdoglava, pa tako I vrlo pogodna za borbu. Tip ste vodje. I pored toga, veoma ste plemeniti, hrabri, pravedni I sposobni da nesto organizujete I odlucite. Lako se zapalite za ono u sta poverujete, veoma ste autoritativni. Poslu, ljubavi, prijateljstvu dajete se bez ostatka.


VRBA (15. IV - 12. V)

Uporni ste I prefinjeni, krasi Vas urodjena elegancija, prirodni sarm zbog kojeg ponekad dobijate ono sto mozda I niste zasluzili. Posto ste svesni toga, cesto koristite svoj sarm da biste odredjene dogadjaje ili osobe usmerili u pravcu koji Vama odgovara. Imate dobar odnos prema imovini, koju brizno odrzavate I ostro branite. Znate kako treba odoleti teskim I mucnim situacijama bilo fizicke ili psihicke prirode.


GLOG (13.V - 9. VI )

Ljupki ste I nepredvidivi, promjenjivi, brzo mislite, sporo djelujete I volite da stvarate tako sto svoje ili tudje djelo prvo unistite, da biste ga, mozda, usavrsili I poboljsali. Duhom ste uvek mladi, pokretljivi I znatizeljni. Na taj nacin uspijevate da odrzite veci dio svoje egzistencije. Starenjem, kod Vas se lagano uspostavlja ozbiljnost I mudrost. Osjetljivi ste na ljepotu I ugladjenost.


HRAST (10. VI - 7. VII )

Cvrsti ste I nepopustljivi. Mirni ste I odlucni, nikada ne remetite ili dovodite u pitanje ono sto ste odlucili ili sebi zadali. Kruti ste, nediplomaticni, dobre volje, zbog cega Vas drugi vise postuju nego sto Vas vole. Ne privlace Vas promjene, vec stabilne situacije. Osjetljivi ste, a Vase prozivljavanje ljubavi je intenzivno I vrelo, mada najvise, ipak, drzite do porodicnih veza.


IMELA ( 8. VII -4. VIII )

Ekstrovertni ste, plemeniti, orijentirani prema drugima I pored svoje egocentricnosti I narcisoidnosti. Rodjeni ste da komandujete, pa tako znate da zarobite bliznje u svoju auru, da ih potcinite zahvaljujuci svojoj ogromnoj volji. Odlucni ste, ponosni, pomalo kruti, znate da se rukovodite po uzoru na sopstveni osjecaj za pravdu. Cesto u zivotu imate vise srece I uspjeha, nego sto ste to zasluzili


ORAH ( 5. VIII - 1. IX)

Intuitivni ste I racionalni. Posjedujete diskretan I istovremeno intenzivan sarm. Odisete bogatom prirodnoscu, koja ponekad zna I da se izgubi, sto orahu I njegovim plodovima ne smeta da budete smatrani najandjeoskijim od svih keltskih znakova drveca. Ocarava Vas komunikacija u bilo kom obliku, a u ljubavi najvise volite njen dugovni dio.


DIVLJA SLJIVA ( 2. IX- 29. IX )

Uljudni ste, ali I agresivni, ponekad njezni, a zatim vrlo agresivni, uljudni, a onda vrlo neprijatni, zavisno od raspolozenja I ambijeta u kojem se nalazite, na sta ste vise nego osjetljivi. Sve u svemu, strastveni ste idealist, zaljubljeni u vrijednosti umetnosti I pravde. Racionalnost Vam nije njajjaca strana I zbog toga ste cesto u opasnosti od sukoba. Uprkos simpaticnosti koja iz Vas izbija, ne pripadate mirnim I opustenim osobama.


BRSLJAN ( 30. IX- 27. X )

Zatvoreni ste I osjecajni. Privlaci Vas sve ono sto je misteriozno, tajnovito I neobicno, a to se odnosi na nauku, ucenje, profesiju, pa cak I na ljubav. Ponekad se posvecujete umetnosti, najcesce knjizevnosti. Elegantni ste I istovremeno jednostavni I prefinjeni, ljubomorni I vjerni. Ipak, tesko uspijevate da pronadjete onaj pravi afinitet prema kojem stremite.


TISA ( 28. X - 24. XI )

Promjenljivi ste I stimulativni. Tisa simbolise dugovjecnost, znamenitost, dobra dela. Cesto ste depresivni I nepokretni, ali ta osjecanja se brzo smjenjuju sa osecajima radosti, entuzijazna I optimizma, sto Vas inace I gura ka uspehu. I u ljubavi se kod Vas smjenjuju faze rata I mira, odbojnosti I strasti. Ipak, originalni ste, pa kada treba, za sebe I iz sebe znate da izvucete ono najbolje.


ZOVA ( 25. XI -; 22. XII )

Ljubazni ste I plemeniti. Mozete I pobjednicki prolaziti izmedju najgorih prepreka, da biste se zatim iznenada izgubili I nestali u obicnoj casi vode. Hrabri ste I preduzimljivi, ali samo do trenutka dok Vas ne savladaju emocije. Zelje I strasti su Vam uvek intenzivne, ponekad cak djetinjaste. Cijenjeni ste I postovani, rado Vam se udvaraju. Kada volite, onda je to iskreno I duboko.


TOPOLA ( 23. XII )

Inteligentni ste I istrajni. Kada ste okruzeni povoljnim ambijetom I pravim osobama, tada pokazujete svoje najbolje kvalitete. Ako ste povredjeni, tezite da se zatvorite u sebe, postajete pesimisticni, sto Vas sprjecava u napredovanju. Inteligentni ste, istrajni, lucidni I ostroumni, posjedujete specificnost, koja Vas razdvaja od drugih, cini Vas ocaravajucim, ali I pomalo zabrinutim.

23.11.2006.

Geteborg

Replika broda krenula za Kinu

Geteborg - Švedski teretni brod "Geteborg" koji je misteriozno potonuo nadomak švedske obale još u 18. veku, odnoseći na morsko dno dragoceni teret kineskog porcelana, svile i čaja, ponovo je oživeo. Grupa Šveđana sagradila je repliku broda, sve sa jarbolima, jedrima, konopcima i topovima, i nada se da će njihovo dvogodišnje putovanje do Kine i nazad, tragom orginalnog "Geteborga" imati srećniji kraj.
Prvi teretni brod "Geteborg" potonuo je pod tajanstvenim okolnostima u mirnim vodama, u blizini matične luke Geteborg, na zapadu Švedske, 12. septembra 1745. godine. Novi brod je po spoljašnjosti kopija prvobitnog broda, ali je mnogo komforniji od starog, pošto ima savremene motore, toalete, mašine za veš, kuhinju.
Dugačak je 47 metara, ima jedra površine 1.900 kvadratnih metara, 25.000 tona konopac i 14 topova. Brod teži 1.150 tona sa posadom i tovarom i njime će upravljati 19 profesionalnih mornara i 60 mornara na obuci. Savremeni "Geteborg" razlikuje se od broda iz 18. veka u još dve stvari - ima žene među posadom a piće je zabranjeno. Kada je brod prošlog meseca isplovio na dvogodišnje putovanje iz Geteborga, ispratilo ga je više hiljada ljudi, a polazak broda prenosila je kineska televizija u Guandžou i Šangaju.
Brod će na svom putešestviju ploviti originalnom rutom iz 18. veka, do Kadiza preko Viga, u Španiji, zatim će preći Atlantski okean i doći do obala Brazila, odakle će se uputiti ka Južnoj Africi, Australiji i Indoneziji, pre nego što stigne do Guandžoa i Šangaja. Putanja kojom će se vratiti, još se razmatra. Ideja je da brod plovi na autentičan način što je više moguće, ali će ponekad koristiti svoje moćne motore, pre svega pri uplovljavalju i isplovljavanju iz luke, izjavio je Rojtersu Joakim Severinšon, brodograditelj i jedan od pokretača projekta koji je koštao 43 miliona dolara
23.11.2006.

Moralna pobeda Srbije

Klintonov rat i moralna pobeda Srbije


Kada se jednog dana bude pisala istorija sadasnjeg rata Klintonove administracije protiv Srbije, hronicarima ce se nametnuti mnoge paralele iz novije i starije istorije. Nesumnjivo ce im pasti u oci cinjenica da je u tom ratu jos jednom izbila na videlo nesposobnost politicara koji su se na domacem planu pokazali kao nemoralni i korumpirani da vode spoljnu politiku koja bi bila ista bolja.

Podjimo od sebe samih. Najnemoralniji srpski vladar od oslobodjenja od Turaka pa naovamo, kralj Milan Obrenovic, uvalio je Srbiju u jedini nepravedan i agresivni rat koji je u protekla dva veka vodila: u avanturu protiv Bugara, koja se neslavno zavrsila na Slivnici. Ta je avantura glupo i nepotrebno bacila ljagu na Srbe, ali se bolje nije moglo ni ocekivati od vladara koji je bio sklon skandalima, kockar, razvratnik, proneveritelj drzavnih para i preispoljni lazov. Nemoralnost u licnom zivotu i skandali na domacem planu doveli su do agresije, sramote i poraza na medjunarodnoj sceni.

Poredjenje sa trenutnim stanarom Bele kuce skoro da je izlisno. Rat protiv Srbije predstavlja ocajnicki pokusaj jedne potpuno diskreditovane administracije da sebi obezbedi nekakav alibi pred sudom istorije tako sto bi zabelezila spoljnopoliticki uspeh pokoravanjem jedne male, slabe zemlje u ime laznih principa i pod okriljem laznih argumenata.

Taj je pokusaj na putu da dozivi potpuni krah. Rat se nastavlja zato sto predsednik Vilijam Dzeferson Klinton i njegov tim saradnika olicen u Medlin Olbrajt odbijaju da shvate da je njihov krvavi trik uveliko provaljen. Oni su vec porazeni, a sud istorije o njima zapecacen. Okoncavajuci dalje krvoprolice imali bi priliku da taj sud ublaze. Nastavljajuci ga, rizikuju da se sudu istorije pridruzi i neki mnogo brzi, opipljiviji sud za ratne zlocine i zlodela protiv covecnosti.

Klintonova administracija se odavno pretvorila u farsu. Nebrojeni skandali, finansijski, moralni, spijunski i seksualni, kao da nemaju kraja. Imena Dzenifer Flauers, Pole Dzons, Katlin Vili i Monike Levinski samo su deo bljutavog panteona u kome ce fusnote istorije zabeleziti jos i misteriozno samoubistvo Dika Morisa, misterioznu pogibiju Rona Brauna, misteriozno odavanje atomskih tajni Kini i misteriozne priloge stranih lobista u predizborne fondove Bele kuce.

U protekla dva meseca farsa Klintonove administracije pretvorila se u krvavu tragediju Srba i kosovskih Albanaca. Na kraju ce se zavrsiti tragedijom same Amerike. Jos je Tokvil rekao da Amerika ne moze biti velika ukoliko ne bude postupala dobro.

Dok sahranjuju pod bombama umorene putnike svojih vozova i autobusa i pacijente svojih bolnica, Srbi barem takve brige nemaju. Oni cine sta moraju i sta im je amanet od Lazarevog Kosova do ovog danasnjeg. Kako rece Matija Beckovic, "bice najblize istini da je ovo nova pohara Kuca, samo sto su Kuci postali sva srpska zemlja, i sto je u ovoj pohari pod noz stavljen sav srpski narod":

Ono sto se danas dogadja Srbima mrlja je na obrazu covecanstva, sramota ljudskog roda. Ko je mogao pomisliti da ce doci dan da sklanjamo krstove i Jevandjelja ispred pomame hriscanskih naroda i najcivilizovanijih drzava sveta? Ko je mogao u snu sniti da ce poluvekovni trijumf najgorih djaka smeniti trijumf najgorih ljudi? Da ce san o Americi nestati s propascu komunizma. Da ce se Kominterna preseliti u Vasington, da ce Bler postati Todor Zivkov, Sirak Causesku a Havel - Husak? Da ce Zapad na srpskoj zemlji naloziti na vatru sav svoj moralni prestiz, a taj prestiz nije bio u oruzju i sili. Umesto da je svi vole, Amerika je izabrala da je se svi boje - i tu je pocetak njenog kraja.

Da bi se Amerika trgla i spasla, bice potrebno da neki Klintonov naslednik u Beogradu ucini ono sta je Vili Brant ucinio, na kolenima, sa suzama u ocima i vostanicom u ruci, u Varsavi pre cetvrt veka: da se na mestu zlocina svojih prethodnika pokaje i zamoli za oprostaj potomke zrtava.

Srbi su hriscanski narod i dokazano spreman na prastanje, ali ce oprostu za ovo zlo, za ove patnje, za ovu podlost, morati da prethodi pokajanje. Nadajmo se da ce taj dan doci sto pre, i zbog Srbije, ali - pre svega - zbog same Amerike.

23.11.2006.

Story

STORY

Jeste li se ikad upitali, onako,sami sebe, što se događa tamo negdje...s druge strane. Jesi li ti jedan od onih koji viruju u život nakon smrti? Ne? Ništa zato...ni ja ne znam u što da vjerujem. Pakao ili raj? A kako je tamo? Vruče ko u paklu!?!
Ispričat ću vam jednu priču. Budite strpljivi i pročitajte je do kraja.
Muž i žena, nazovimo ih Anna i Jack, putuju u svom automobilu do obližnjeg sela u posjet Anninim roditeljima. Ništa čudno,jel' da!
Negdje na pola puta, Jack naglo zakoči. Ispred njih se pojavila blijeda djevojka duge plave kose...čudna pogleda...autostopira.
Jack i Anna je pozovu u automobila, a ona bez riječi ulazi.
Anna primjeti da se ova sva trese...vani je jako hladno...pa joj posudi svoju kožnu smeđu jaknu. Blijeda ju prihvati i dalje šuteći sve dok je nisu pitali gdje stanuje.
"Vozite samo naprijed, ja ću vam reći...eno ona tamo velika kuća...iza onog brdašca ćete je ugledati"
I voze oni...voze i zastanu pred kućom. Anna i Jack izađu iz auta i pokucaju na vrata.
"U automobilu je vaša kćerka...hladno joj je i čeka da dođete po nju..."
"Kćerka?Nemam...vidite...moja kćer nije više među živima...vi ste već treći koji nam tako dolaze i već smo naviknuli...uostalom,koliko ja vidim u vašem autu nikoga nema."
Anna se okrenula i...zaista nema nikoga.
"Ali,ja...dala sam joj svoju jaknu...kako je ona mogla nestati ako je vaša kćer...nije mi jasno!"
Brkati čovjek joj reče:"Već sam rekao da nije ovo prvi put...na obližnjem groblju...gdje je ona pokopana...tamo ćete naći svoju jaknu.Vjerujte mi...nemam razloga da vam lažem."
I tako je i bilo...otišli su kako im je rekao i zaista...kožna jakna na zemlji pokraj nadgrobne ploće...
MySpace Layouts

MySpace Layouts

MySpace Layouts

MySpace Layouts

MySpace Layouts

MySpace Layouts

MySpace Layouts

 

MySpace Layouts

MySpace Layouts

23.11.2006.

Story2

STORY2

Nakon one prve, nevjerojatne priče slijedi druga. I ako mislite da vam ja samo muljam i lažem, grdno se varate…ovu priču mi je pričao moj dida koji je, usput rečeno, slijep.
Nema razloga da me ona samo zezao jer je vrlo ozbiljna osoba u godinama.
Evo što se dogodilo u njegovom đačkom domu…
Ne sjećam se baš svih detalja, nemojte mi zamjerit na nekim rupama u textu.

Kao i svaki ondašnji đak imao je svoju sobicu koju je dijelio s nekoliko cimera.
Njegov mili krevetić…noćni ormarić…došlo do promjena.
Jedne noći…moj djed koji ima peto i pol čulo osjetio je da netko stoji na dnu njegovog kreveta. Zatim je skužio da se taj netko ili nešto miče…e da je barem ostalo na tome!
Sljedećeg jutra je on uvjerio samog sebe (ili je bar pokušao) da je to bio samo san. Moš' si mislit!
Opet je došla noooooć…ovaj put je nešto načuo…nešto kao da je netko nepozvan u sobi privlačio pažnju na sebe. Nekakvi zvukovi…šuškanje…možda ga je netko samo zezao…
i ništa više.
Nije on te sreće. Treća noć bila je najgora. Taj netko se približio, a možda to nije NETKO.
Njemu je to ovoga puta izgledalo kao neka sila…
Njegov jastuk se počeo micati…gore-dolje…madrac se malo podignuo, ali samo malo, no njemu je to bilo i više nego dovoljno…vama ne bi?

Sve je to opisao ravnatelju, a on je naredio ''pretragu'' sobe. Pogledali su i najmanji kutak i…ništa!

Odlučio je sve ispričati vjeroučiteljici. Njoj sve bilo jasno!
Rekla mu je da je to izgubljena duša, vjerojatno iz čistilišta!!!
Dala mu je blagoslovljenu vodu. I zapovidila da se pomoli nad svojim krevetom…jer samo tako može pomoći uljezu.
I zaista…upalilo je. Nakon što je sve to obavio-nikad više!
Ja sam mu na to sve rekla: Vjerojatno je ta osoba spavala na tvom krevetu pa se zato tebi i javila. Nemoj si sad umislit da si poseban.
Da da ljudi moji…i tu je kraj još jedne crazy story! Nadam se da vam se sviđa.

Image Hosted by ImageShack.us

23.11.2006.

Bucni duhovi ili Poltergeisti

STORY3:BUČNI DUHOVI ILI POLTERGEISTI

1982. godine je časopis National Enquirer pisao kako je jedan poltergeist dosađivao nekoj obitelji u Srednjoj Americi.
''Miran život 63-godišnjeg Reginalda, njegove žene Felicite i njihove 13-godišnje unuke Marije jednog je dana jednostavno uništen. Dok su Felicita i Marija išle u obližnje selo,iznenada ih je počela iz vedra neba zasipati tuča kamenja:'Bilo je strašno-prisječa se Felicita s jezom.'Kao da nas je grupa ljudi kamenovala-a nikog u blizini!Jako smo se bojale'.
Ukućani su bili tako prestrašeni da su kad ih je jedne većeri opet zasulo kamenje kad su večerali,pobjegli k rođacima. Nekim tajanstvenim prizorima je svjedok bio i jedan američki svečenik koji je izjavio:''Kad je ta obitelj bila u našoj crkvi,kamenje kao da je dolijetalo kroz debele zidove crkve! Jedan je doletio do mene,ali kad me pogodio,udarac nije bio jači od doticaja pera!!!''
Začudo,čini se da je malo žrtava Poltergeista na koje se nabacuju kamenjem pretrpjalo ozbiljnije ozljede. Jedina ozljeđana osoba bila je okrznuta po licu kamenom koji je doletio ravno u njezinu dnevnu sobu. Iz neobjašnjivih razloga,obično je udarac kamena vrlo blag.

Drugi je ispad poltergeista neobjašnjivo pomicanje kućanskih predmeta. Ponekad,tvrde svjedoci, predmeti polagano lete s jednog mjesta na drugo i blago se neoštećeni spuštaju!
Strani časopis Sheffield je postigao značajan fotografski uspjeh kad je objavio snimku štapa koji pleše iznad glave 14-godišnjegMichaella dok on leži na leđimau kravetu pod strogom prismotrom.
Myspace layouts

23.11.2006.

Kolike su sanse???

KOLIKE SU ŠANSE?

Evo vam ljestvice o paranormalnome. Pa govorite što hoćete, ali ljestvica je skroz realna. Ako ste u nešto sumnjali sad možete provjerit jeste li bili u pravu. Ova ljestvica je preuzeta iz jedne knjige. Nisam je ja satavljala.
+1 Jedva moguće, ne isplati se istraživati
+2 Moguće, vrijedi istražiti
+3 50:50 mogućnost da je istina
+4 Vrlo vjerojatno
+5 Sigurno istina
0 Ne zna se

-1 Vrlo nevjerojatno
-2 Gotovo pouzdano ne stoji
-3 Neistinito, koliko se može provjeriti
-4 Pouzdano ne stoji

Evo vam sada pojmova i ocjena:

1.Uricanje +4
2.Poltergeisti+2
3.Predviđanja+1
4.telepatija+2
5.stigme+4
6.život poslije smrti-2
7.reinkarnacija-2

A sad ste na redu vi, čitaoci...šta vi mislite?


Free Image Hosting at www.ImageShack.us

23.11.2006.

Zanimljivi podaci

VRLO ZANIMLJIVI PODACI...OBVEZNO PROČITAJ!!!

Postoji hrpa raznih sitnica koje se možda nikada ne biste sjetili pitati, ali bi vas zanimale. Neke od njih su poučne, neke samo zanimljive, neke potpuno besmislene, a za neke možda bolje da i niste čuli!



* Čovjek tijekom svog života u prosjeku pojede OSAM pauka za vrijeme spavanja.

* Najkraći rat u povijesti zbio se između Zanzibara i Engleske 1986. godine. Zanzibar se predao nakon 38 minuta borbe.

* Više ljudi godišnje pogine u nezgodama s magarcima nego u avionskim nesrećama.

* Držite li zlatnu ribicu u zamračenoj prostoriji, ona će s vremenom izgubiti crvenu boju i postati bijela.

* Žene trepću gotovo dva puta više nego muškarci.

* Koža polarnog medvjeda je crna. Njegovo krzno uopće nije bijelo, samo je čisto

* Puž može spavati tri godine a da se probudi i na trenutak.

* U Kini engleski govori više ljudi nego u SAD-u.

* Električnu stolicu izumio je zubar.

* Jeste li znali da svoj rođendan dijelite s više od devet milijuna ljudi na svijetu?

* Mačke proizvode više od sto različitih zvukova, a psi samo deset.

* Ljudske oči iste su veličine od trenutka našeg rođenja, ali uši i nos rastu do kraja života.

* Jedini mjesec u povijesti za vrijeme kojeg nije bilo punog mjeseca je veljača 1865. godine.

* Samo jedna osoba između dva bilijuna ljudi doživjet će 116 godina.

* U prosjeku, ljudi se više boje pauka nego smrti.

* Najjači mišić u ljudskom tijelu je JEZIK!

* Nemoguće je kihnuti otvorenih očiju.

* Stripovi o Pašku Patku zabranjeni su u Finskoj jer patak ne nosi gaće.

23.11.2006.

Musa Osmangic vise puta misteriozno oslobadjan

PUNOMOĆNICI PORODICE JOVANOVIĆ UPOZORAVALI ISTRAŽNE ORGANE, ALI BEZ USPJEHA
Muša Osmanagic više puta misteriozno oslobađan
Tužilaštvo i policija, kako kažu punomocnici oštenene porodice Jovanovic, nijesu se bavili činjenicom kako su Vuk Vulevici Armin-Muša Osmanagic pušteni sa izdržavanja zatvorske kazne prije nego što im je istekla. Sve to je, tvrde oni, bilo neophodno ispitati kako bi se na pravi način utvrdila istina oko ubistva Duška Jovanovica.
Advokat Lidija Božovisje ocijenila da su svi dosadašnji propusti koje su napravili nadležni organi, dokaz da im nije stalo da se dođe do istine.
- Od početka istrage tvrdili smo da je atentat organizovan uz pomoc nekih policijskih struktura. Ni nakon više od godinu dana nije se krenulo sa početka i onog što smo znali prvog dana ubistva. Jedno od osnovnih pitanja je kako je i po čijem nalogu odobreno puštanje Vulevica i Osmanagica iz zatvora gđe su izdržavali kazne. Kada je ta informacija objavljena izrazili smo sumnju da je to urađeno po nalogu čelnih ljudi crnogorske policije i SDB-a - rekla je Božovi`eva.
Da bi se ove činjenice ispitale, kaže ona, pred sudom bi se morali na`i i državni i policijski činovnici.
- Upravo zbog toga smo tražili saslušanje ovih funkcionera. Na taj način bi sumnje dosad vec bile potvrđene ili neosnovane. Iskreno se nadam da sudija Radovan Mandic nece dozvoliti da se ovaj postupak razvodnjava i da ce povuci konkretne poteze kada se radi o dokaznim predlozima advokata porodice Jovanovic. Više je nego očigledno da su Vulevi` i Osmanagic imali veliki broj prijatelja u Državnoj bezbjednosti koji su im preko svojih veza omogu`ili brzi izlazak iz zatvora- navela je Božoviceva.
Baranina Armina-Mušu Osmanagica, za kojeg policija sumnja da je učestvovao u atentatu na Jovanovica, sa izdržavnja zatvorske kazne iz Zavoda za izvršenje krivičnih sankcija u Spužu, koristeci svoje diskreciono pravo, a uz odobrenje Ministarstva pravde, na uslovni otpust pustio je bivši upravnik Željko Jočic. On je sada branilac Damira Mandica, zasad jedinog okrivljenog za ubistvo Duška Jovanovica.
Advokat Jočic je tada kazao da ne može da se sjeti da li je Osmanagica pustio iz zatvora, ali kako kaže, ako je to i učinio onda je to bilo uz prethodnu saglasnost nadležnih službi.
- Ne mogu se sjetiti, ali je vrlo vjerovatno da sam mu dao uslovni popust i skratio kaznu za tri mjeseca koliko to zakon nalaže ako je prije toga odležao tri četvrtine izrečene kazne. Mnogo smo ljudi pustili iz ZIKS-a na osnovu dobrog vladanja. Osmanagic je za mene tada bio beznačajna ličnost i tek sam za njega čuo sada kada ga mediji pominju kao moguceg učesnika u atentatu na Duška Jovanovica. Kriterijum u ZIKS-u je tada bio dosta labav i liberalan, pa se dešavalo da se u deset dana na uslovni otpust pusti isto toliko osuđenika ako su ispunili kriterijume koji su propisani zakonom o amnestiji i uslovnom otpustu. Zatvor je bio prebukiran, pa smo morali praviti mjesta za druge osuđenike - tvrdio je Jočic.
Podsjetimo da je Jočic, o čemu je ĆDanĆ ranije pisao, uslovno, prije isteka izrečene jedinstvene kazne zatvora u trajanju od dvadeset mjeseci, otpustio i Vuka Vulevica, za kojeg policija takođe sumnja da je učestvovao u atentatu na Jovanovica. Jočic je potvrdio da je Vulevica prijevremeno otpustio, ali kako je rekao Ćstriktno po zakonu. On je tada tvrdio i da su Vulevica u ZIKS-u službeno posjecivali visoki funkcioneri Službe državne bezbjednosti Zoran Lazovic i Duško Golubovic, a njihove posjete su intenzivirane, kako je rekao, pred samim istekom njegove kazne.
Informacija koju su mediji objavili da je Vuk Vulevic upucen na izdržavanje kazne zatvora u trajanju od dvadeset mjeseci, 5. septembra a vec nakon mjesec i po dana pušten iz zatvora po odluci tadašnjeg upravnika ZIKS-a Željka Jočica, grubo je prekršen zakon i izvršena zloupotreba službenog položaja ovlašcenog lica. Uslovni otpust može da da komisija koja broji šest članova i to od predstavnika Vrhovnog suda, državnog tužioca, Ministarstva unutrašnjih poslova, Ministarstva pravde i starješina iz organizacije Zavoda za izvršenje krivičnih sankcija. Uslovni otpust komisija odobrava na predlog organizacije ZIKS-a - tvrdili su tada podgorički advokati.
Osmanagic je, inače, više puta osuđivan o čemu svjedoče navodi iz kaznene evidencije. On se, pored ostalog, teretio za ubistvo u pokušaju i stavljanja u promet opojnih droga. Privođen je zbog velikog broja razbojništava, teških krađa, nedozvoljenog držanja oružja. Barska policija ga je hapsila i zbog nasilničkog ponašanja nad Baraninom Nenadom Đukicem. U najve`em broju slučajeva misteriozno je oslobađan zbog nedostatka dokaza. Zvanično se bavio trgovinom automobila i davanjem novca na kamatu. Između ostalih, a po navodima iz iskaza Damira Mandica pred istražnim sudijom Radomirom Ivanovicem, od Osmanagica su automobile kupovali i on i njegov brat Almir Mandic. Osmanagic, prije nego je umakao policiji i dao se u bjekstvo, zvanično je živio u Baru, a povremeno je navracao kuci u podgoričkom naselju Zagorič
23.11.2006.

Marphiyevi zakoni

MURPHIYEVI ZAKONI....VERY...VERY...ZANIMLJIVO I PREKOMIČNO...VIRUJEŠ-NE VIRUJEŠ...SVEJEDNO, PROČITAJ!

*Ako nešto može poći krivo, poći će.
*Ako ništa ne može poći krivo, ipak će poći.
*Ako se čini da je sve u redu, nešto vam je promaklo.
*Smiješi se... sutra će biti gore!

*Šteta će biti proporcionalna vrijednosti stvari.
*Prepuštene same sebi, stvari će od loših postati još gore.
*Ništa nije tako lako kao što se čini.
*Za sve trebaš više vremena nego što misliš.
*Kad god želiš nešto napraviti, nešto drugo ćeš morati napraviti prije toga.

*Ako moraš pitati, nisi ni dužan znati.
*Ako ti se ne sviđa odgovor, nisi ni trebao postaviti pitanje.
*Svijet je kompliciraniji nego što to većina naših teorija pokazuje.
*Većina općenitih izjava je netočna, kao i ova ovdje.

*Kad radiš na rješenju nekog problema, uvijek pomaže ako znaš odgovor.
*Većina problema ima ili nekoliko rješenja ili ni jedno. Rijetki su problemi koji imaju samo jedno rješenje.
*U trenutku kad ti se čini da dolaziš do rješenja, provjeri ga – vjerojatno nije točno.
*Odgovori mogu biti krivi, točni, oboje ili ni jedno od toga.
*Većina odgovora je djelomično točna i djelomično kriva.

UH, NEZGODNO...

*Šansa da kruh padne na namazanu stranu proporcionalna je cijeni tepiha.
*Ako ti avion kasni, avion na koji moraš presjesti s ovoga će doći na vrijeme. Isto je s busom i svim drugim prijevoznim sredstvima.
*Auto ispred tvog na cesti je sporiji od tvog.
*Red u koji staneš uvijek će biti najsporiji. Bilo da si pješke, autom ili na bilo koji drugi način!

LJUBAVNI ZAKONI
*Prije nego što pronađeš princa, moraš poljubiti mnogo žaba.
*Ako je osoba 'slobodna', za to ima razloga.
*Količina ljubavi koju netko osjeća prema tebi, obrnuto je proporcionalna prema količini ljubavi koju ti osjećaš za tu osobu.
*Ako se čini da je predobro da bi bilo istinito, vjerojatno ni nije.
*Ljubav je stvar kemije, seks stvar fizike.
*Ljubav je pobjeda mašte nad razumom.
*Uvijek je lakše naći partnera ako već imaš jednog.
*Ako ti se čini da veza neće uspjeti, ali ipak želiš probati, veza neće uspjeti.
*Što je tip više seksi, veće su šanse da je homić.

23.11.2006.

Krugovi u zitu

KRUGOVI U ŽITU

Krugovi u žitnim poljima, poljima kukuruza ili na livadama, raznih veličina i oblika pojavljuju se (preko noći) na raznim mjestima širom cijelog svijeta, a najviše u Velikoj Britaniji, od početka 20. stoljeća do danas. Samo 2005. u toj je državi otkriven čak 71 novi krug, dok je širom svijeta ove godine otkriveno 85 novih krugova. Neobični i savršeno pravilni uzorci krugova i način na koji su napravljeni fasciniraju i znanstvenike i obične ljude širom svijeta.

Za neke je krugove znanstveno dokazano da su ih mogli, i najvjerojatnije jesu, napravili ljudi, uz pomoć užadi i ljestava – dasaka koje su povlačili po poljima, no za mnoge, posebno one najljepše, nije pronađeno nikakvo znanstveno objašnjenje i čini se nemoguće da ih je napravila ljudska ruka. Neki su krugovi napravljeni i na vojnim područjima na koja je zabranjen pristup. Krugovi nastaju preko noći i zapravo u nekoliko minuta, očito sofisticiranim metodama, a na mjestu gdje nastaju nisu pronađeni nikakvi ostaci pomagala ili ljudski tragovi.
Image Hosted by ImageShack.usImage Hosted by ImageShack.us
Postoje teorije da krugove u žitu rade vanzemaljci kako bi obilježili naš planet nekim posebnim planom ili da na ovaj način pokušavaju komunicirati s ljudima. Kod nekih krugova otkriveno je pojačano polje elektromagnetskog zračenja. Teorije govore i o mogućoj Zemljanoj energiji, vojnim pokusima, božjim djelima, vrtlozima plazme ili vjetra...

Kraj nekih krugova ljudi su primijetili čudnu svjetlost, a u Velikoj Britaniji, gdje ima najviše krugova, lokalni stanovnici su doživjeli razne neugodne, čudne situacije, npr. pronašli su tijela stoke potpuno razderana i slično, za što se čini da ne bi mogao napraviti itko sa Zemlje.
Image Hosted by ImageShack.us

23.11.2006.

Zanimljivosti-Japanci i praznovjerje

Zanimljivosti: Japanci i praznovjerje

Paničarite nakon što razbijete ogledalo, izbjegavate crne mačke i broj 13? Držite u kući neku amajliju? Ako ništa od toga, sigurni smo da barem ne prolazite ispod ljestvi... Možda bi se neki Japanac nasmijao vašim praznovjernim reakcijama, no ako se nađete u takvoj situaciji, pitajte i vi njega par 'stvari'...
Npr. ašto oni izbjegavaju broj 42, smatraju prosjake znakom nesreće te vjeruju da su mrtvi duhovi ponekad zatočeni u tijelu ženskih mačaka... Ili... zašto smatraju da ženski duhovi dosađuju taksistima... A znate li da vjeruju da svaki kamen, drvo, planina, rijeka i svako zrno pijeska posjeduje dušu?
Image Hosted by ImageShack.us
Sada bi vi njih komotno mogli nazvati praznovjernima. Vidite, sve ovisi gdje živite, kako ste odgojeni, kakva je vaša obiteljska i vjerska pozadina i kakva je okolina koja vas okružuje.

Moglo bi se sa sigurnošću tvrditi da ne postoji niti jedna grupa ljudi, rasa, kultura, niti nacija koja barem malo ne robuje nekim praznovjerjima bez obzira na to koliko se to nekoj drugoj kulturi činilo smiješno, ekscentrično ili bizarno.

Kad smo se već na početku 'zakačili' za Japance, nastavljamo s njihovim praznovjerjem...

- određeni brojevi se smatraju iznimno nesretnima (dok su npr. u kaldejskoj numerologiji upravo ti brojevi sretni !?) pa tako npr. mnoge bolnice u Japanu nemaju sobe numerirane brojevima 4, 9, 14, 19, ili 42. Broj 4 poistovjećuju sa smrću jer se obje riječi isto izgovaraju (shi). Izgovor broja 9 ('ku') isti je kao i kod riječi koja označava patnju ili bol. Broj 42 (shi-ni) izgovara se isto kao i riječ koja znači 'umrijeti'. Izgovor broja 420 (shi-ni-rei) označava 'mrtvu dušu', a broja 24 (ni-shi) dvostruku smrt. U bolnicama gdje se rađaju djeca izbjegava se broj 43 (shi-zan) jer izgovorena riječ, osim dotičnog broja, znači 'tihi porod'.

U Japanu se nesretnim smatraju i:

- 'Zabadanje' štapića u rižu. Štapići se općenito ne smiju okomito 'zabadati' u hranu, posebno u rižu, jer se to radi tijekom pogreba kada se riža stavi na oltar.

- susret s pogrebnim autom. Tada treba sakriti palac.

- Rezanje noktiju po noći jer to znači da ta osoba neće biti sa svojim roditeljima kada umru.
Image Hosted by ImageShack.us
- Izležavanje odmah poslije jela

- Fućkanje po noći jer se tako 'prizivaju' neprijatelji.

- slomiti češalj

- istodobno jesti prženu jegulju i dinju

- ne donijeti bolesniku zasađenu biljku

- ne baciti sol na prag kada dođe prosjak

Mnogi Japanci imaju razne amajlije koje štite od zlih duhova, nesreća i bolesti ili pak nose sreću. Ipak, u tome prednjače taksisti i to s amajlijom 'Omamori Bukuro' što u doslovnom prijevodu znači 'amajlija u brokatnoj vrećici'. Drže je u autu, a najčešća zamjena za nju je mala ženska figurica za koju su uvjereni da ih štiti od zla, ženskih duhova i nesreća.

23.11.2006.

Mjo na kineskom

Mjo
Mjo

Mjo na kineskom

"Dok sam tako razmišljao, jedan zlatni buda se iznenada pojavi u paklu neprekidne patnje... Kako se moja patnja malo smirila sklopio sam dlanove u molitvi i pitao ga kakav je on buda. Buda odgovori: "Ja sam karakter (slovo) mjo..." (MW 4, strana 309)

Reč koju Ničiren budisti izgovaraju kao "mjo", sastavljena je od dva osnovna kineska karaktera. (Vidi stranu 2 japanske knjižice za gongjo u gornjem desnom uglu.) Karakter sa desne strane je "šao". Karakter s leva je "nu".
 

Nu
Šao

Nu

Šao

Nu sâmo znači "devojčica", "Ti" ili "ti". Šao je nešto malo presečeno na pola - nešto fino. Kumarađiva je iskoristio ove simbole da izrazi "izvanredno", "izvrsno", "suptilno", "fino" i "misteriozno". Ovo odgovara sanskritskoj reči "sad", što znači "savršeno obdaren" ili "dovršen" zaokružujući (Hokke) učenje (kjo). Zašto je "misteriozno" (mistično) "devojčica"? Odgovor leži u karakteru nu. Potezi četkice koji obrazuju "nu" daju konture slike mladog meseca. Pogledajte te poteze i videćete. Mesec je prvo tanak polumesec koji raste do punog kruga, izražavajući zrelost jedne devojčice izrasle u punu (trudnu) ženu. Mlad mesec je, prema tome, devojčica. Pun mesec je zrela žena. Mesec je, dodatno, jedan izraz kruga rađanja i umiranja, prema tome simbol "univerzalnog". U fazi kada je mlad, mesec je samo delimično osvetljen značivši da "nije sve još otkriveno" i da je "misteriozno". Mesec osvetljava tamu kao što to čini i nada (mjo). Nada otvara vrata kroz koja je "teško stupiti" u Hoben Pon poglavlju Lotos sutre. 

23.11.2006.

Fantomska Kuca

FANTOMSKA KUĆA...HOTEL KOJI MISTERIOZNO NESTAJE!!!
Hotel se parovima učinio dražeso, gotovo smiješno, starinski. prozori nisu imali stakla, plahte su bile od teškog platna, a umjesto jastuka podmetači. Sve je bilo uredni i čisto. Nakon večere - biftek, pommes frites i pivo - pošli su na spavanje.

Račun ih je šokirao, ali u pozitivnom smislu. Bio je nevjerojatno malen. Za večeru, pivo, noćenje i doručak za četiri osobe, platili su svega 19 franaka (manje od 2 funte).
Nevjerujući takvoj sreći nastavili su prema Španjolskoj.

Na povratku su se parovi opet tamo zaputili. Prošli su istom cestom, kraj hotela Ibis, isto onako kao i prije petnaest dana, ali ovog puta kao da je čitava zgrada nestala.

Tri puta su se provozali tom cestom, ali ni traga hotelu. Morali su se zadovoljiti hotelom blizu Lyona koji ih je stajao 247 franaka - realna cijena za 1979, ali trinaest puta veća od one koju su platili u onom ljepšem hotelulu, a sada, čini se, tajanstvenim.

Tjedan dana kasnije, kad su filmovi iz aparata vratili s razvijanja, parovi su se još više začudili. I Geogg i Len su sigurni da su slikali žene na prozorima tog hotela, ali tih slika nije bilo. Nije bilo ni praznih kvadrata na filmu i brojevi su tekli bez prekida.
Slika koji su slikali u tom hotelu nije bilo. Nestake su.
Jesu li oni nekako otputovali u prošlost?
Free Image Hosting at www.ImageShack.us
Cynthia kaže da su joj mnogo ljudi govorilo da rupe u vremenu postoje i da se to baš njima dogodilo.

1983. Gisbyjevi i Simpsoni vratili su se u Francuku kako bi organizirali temeljitu potragu za nestalim hotelom. O tome su obavjestili mjesno turističko društvo. Njihov predstavnik je pročešljao čitavo područje i obavjestio da je našao kuću koja donekle odgovara njihovom opisu. Vlasnicu su M. i Mme Judges i ,premda to nije hotel, znali su primati putnike. Kasnije se taj predstavnik odvezao s jednim istraživačem, a on je zapisao da su išli istim putem kao i parovi. Zaustavili smo se kod benzinske pumpe i on mi je pokazao zgradu s druge strane ceste, koja se nije poklapala s opisom parovima. A ako je ovo ta kuća, gdje je onda odmorište i kameni zid koji bi morao nasuprot.

Na ta su nam pitanja dali odgovor vlasnici benzinske pumpe. Pumpa je tek nedavno podignuta, a cesta je znatno proširena prije dvije godine.

Ušli su unutra i počeli proučavati unutrašnjost kuće. Par je rekao da je kameno stubište s desne strane, a bio je u sredini između dvije prostorije. Na katu su bile dvije spavaće sobe s prozorima bez stakla, kupaonica s metalnim drškama za sapun, točno kako je bilo 1979. Što se tiče smiješno malog računa, Mme Judges rekla je da vole pomagati i da ne vole biti sami, pa naplaćuju samo neznatnu, simboličnu svotu.

Tada su bračni parovi povedeni u kuću, ali su oni nakon pričanja s vlasnicima i razgledavanja zakljućili da to nije hotel u kojem su proveli noć, te se vratili u Englesku, a misterija je i dalje ostala neriješena.

Ako se dokaže da hotel u kojem su proveli noć ne postoji, to će biti jedan od najzanimljivijih slučaja u analizama psihičkih istraživanja.

Ako se, pak, hotel pronađe, bit će to još jedan slučaj "mislokacije", odnosno kad vidimo neko mjesto, a poslije ga ne možemo pronaći.

Misticno
<< 11/2006 >>
nedponutosricetpetsub
01020304
05060708091011
12131415161718
19202122232425
2627282930

MOJI LINKOVI

MOJI FAVORITI
-

BROJAČ POSJETA
8506

Powered by Blogger.ba